Bấp bênh nghề cá

Thiếu vốn, thiếu phương tiện sản xuất

Con số thống kê cho biết: Cả nước có khoảng 128.000 tàu thuyền đánh bắt cá nhưng có tới 105.000 phương tiện (chiếm đến 80%) có công suất dưới 90CV. Chỉ có khoảng 6.000 tàu cá của 20/28 tỉnh thành ven biển đủ điều kiện hoạt động trên những vùng biển xa. Đây là một con số quá khiêm tốn so với nguồn lợi hải sản xa bờ ở vùng biển Việt Nam.

Sự hạn chế về phương tiện đánh bắt hải sản, tàu thuyền thô sơ… đã khiến phần lớn ngư dân đều khai thác gần bờ, đánh bắt nhỏ lẻ, từ đó dẫn đến năng suất và thu nhập bấp bênh, khó có thể vươn lên thoát nghèo.  Theo ông Võ Thiên Lăng - Phó Chủ tịch Hội Nghề cá Việt Nam, chi phí về nguyên liệu, xăng dầu chiếm phần lớn trong giá thành mỗi chuyến đi biển của bà con ngư dân, trong khi giá hải sản đánh bắt bán cho thương lái thường xuyên bị ép giá… là những lý do khiến đời sống bà con ngư dân chưa khi nào hết bấp bênh. Đã vậy, vốn đầu tư cho nuôi trồng thủy, hải sản hạn chế, lại thường xuyên gặp rủi ro cao. Chỉ cần một cơn bão đi qua, có hộ mất trắng hàng tỷ đồng, hộ đang khá giả trở thành hộ nghèo, nợ nần chồng chất là điều thường xuyên xảy ra đối với bà con ngư dân.

Trên thực tế, để tạo điều kiện cho ngư dân bám biển, khai thác nguồn lợi từ biển, các nhà quản lý cũng đã nỗ lực đưa ra nhiều giải pháp, đặc biệt là các giải pháp về hỗ trợ tín dụng giúp cho bà con ngư dân nâng cao chất lượng các phương tiện đánh bắt. Dù vậy, việc tiếp cận nguồn vốn đối với bà con ngư dân là rất khó khăn.
Ông Dương Nghĩa Quốc - Chủ tịch Hiệp hội Thủy sản tỉnh Đồng Tháp cho biết: Kinh nghiệm từ thực tế cũng như phản ảnh của nhiều ngư dân cho thấy, chính sách hỗ trợ về vốn cho ngư dân đang là vấn đề vướng mắc lớn nhất hiện nay.

Chính sách chưa sát thực tế

Cụ thể, theo ông Quốc, các chính sách hỗ trợ cho ngư dân quá chung chung, thiếu tính thực tiễn, thiếu đặc thù của nghề biển nên ngư dân khó tiếp cận được vốn vay, bản thân hệ thống ngân hàng cũng rất loay hoay với việc giải ngân nguồn vốn này. Đơn cử như chính sách cho vay đóng tàu nhưng không cho vay để mua sắm ngư lưới cụ và trang thiết bị trên tàu, hoặc điều kiện cho vay khi mua máy tàu mới 100% hay máy móc thiết bị được hỗ trợ phải đảm bảo yếu tố nội địa hóa 60% trở lên… Chính sách như vậy là chưa sát với thực tế, chưa hợp với đặc thù của nghề đánh bắt cá.

Không tiếp cận được nguồn tín dụng từ các chính sách ưu đãi của Nhà nước, ngư dân muốn bám biển hầu hết đã phải quay sang tìm vốn ở kênh tín dụng đen với lãi suất cao. Những món vay nhỏ nhưng phải trả lãi lớn ấy khiến ngư dân không thể nào hiện đại hóa được các phương tiện hành nghề cá và do đó, không thể thoát nghèo.

Bởi vậy, ông Quốc đề xuất: Nhà quản lý cần xây dựng cơ chế đặc thù riêng cho bà con ngư dân để ngân hàng mạnh dạn cho vay với tài sản thế chấp chỉ là tàu cá hình thành từ vốn vay.

Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Vũ Văn Tám cũng cho rằng: Cần có chính sách hỗ trợ vốn cho ngư dân thông qua các chương trình tín dụng ưu đãi để ngư dân đầu tư đóng tàu lớn, mua thêm thiết bị, ngư lưới cụ phục vụ đánh bắt xa bờ. Trong đó, Chính phủ cần có những gói tín dụng lãi suất thấp, thời hạn vay dài, cho phép ngư dân được thế chấp chính tài sản hình thành trong tương lai để vay vốn.

Theo Thứ trưởng Tám, hiện các cơ sở dịch vụ hậu cần nghề cá ở các tỉnh, thành vùng Duyên hải miền Trung đã quá tải, lạc hậu nên cần ưu tiên xây dựng một số trung tâm hậu cần nghề cá ngay tại miền Trung để có thể kết nối từ khâu đánh bắt, chế biến đến thương mại để kiểm soát chất lượng sản phẩm theo chuỗi. Bên cạnh đó, các bộ, ngành, địa phương liên quan cần có giải pháp nâng cao giá trị chế biến thủy sản để ngành công nghiệp này thực sự đem lại lợi nhuận cao cho ngư dân và cả nền kinh tế. Ngoài ra, các địa phương phải quan tâm đào tạo đội ngũ lao động đánh bắt xa bờ, vừa có nghiệp vụ, vừa có tư duy bảo vệ môi trường để hoạt động đánh bắt, khai thác thủy sản đảm bảo bền vững.

Phát triển kinh tế biển không chỉ là vấn đề xóa đói giảm nghèo ngư dân và người dân ven biển, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, mà còn vì mục tiêu bảo đảm an ninh quốc phòng, giữ vững cương thổ quốc gia, đưa đất nước tiến lên giàu mạnh. Bởi vậy, theo các chuyên gia, cần phải sớm thay đổi phương thức sản xuất của bà con ngư dân, không thể để tình trạng khai thác nguồn lợi từ biển một cách tự phát như hiện nay. Điều này cũng phụ thuộc vào tiến trình tái cơ cấu ngành thủy sản mà toàn ngành đang tập trung thực hiện. Bên cạnh đó, để khẳng định chủ quyền biển, rất cần có các phương tiện đánh bắt, khai thác hải sản hiện đại đáp ứng được khả năng khai thác xa bờ. Điều này phụ thuộc vào việc chúng ta phát triển ngành vận tải biển, ngành công nghiệp đóng tàu, hậu cần nghề cá ra sao…(!)

Giảm nhẹ mức cạn kiệt tài nguyên và ô nhiễm biển, đảo

Tại Lễ công bố Chiến lược do Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN&MT) tổ chức hôm qua (2-4), Thứ trưởng Bộ TN&MT Trần Hồng Hà nhấn mạnh: "Chiến lược khai thác, sử dụng bền vững tài nguyên và bảo vệ môi trường biển đến năm 2020 và tầm nhìn 2030 là tiền đề quan trọng để chúng ta tiếp tục xây dựng những bước đi thích hợp, khai thác hiệu quả, bền vững tài TNMT biển”.

Một số mục tiêu từ nay đến năm 2020 cũng đã được xác định trong Chiến lược, như cung cấp thông tin dự báo thiên tai, biến đổi khí hậu kịp thời, đủ độ tin cậy, phục vụ phát triển KTXH vùng ven biển và các hải đảo; Nâng cao khả năng thích ứng BĐKH; Sử dụng tài nguyên theo hướng bền vững và bảo vệ môi trường biển. Đặc biệt, nghiên cứu điều tra cơ bản về TN&MT biển cần đi trước một bước, nhất là với các đảo, cụm đảo tiền tiêu.

Kim Liên