Dự báo thị trường xuất khẩu thủy sản năm 2012 và 2013

“Vết nứt Eurozone” của kinh tế toàn cầu

Trong 2 tuần đầu tháng 10, các tổ chức kinh tế lớn như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB) đã đưa ra những dự báo khá ảm đạm về nền kinh tế thế giới.

Khi Hoa Kỳ đã phần nào vượt qua khủng hoảng nợ bắt đầu từ năm 2007-2008, thì khu vực đồng tiền chung châu Âu (Eurozone) lại đang trở thành “tội đồ” mới của kinh tế thế giới, với những cuộc khủng hoảng nợ kéo dài từ nhiều nước thành viên. Theo dự báo của WB, kinh tế toàn cầu sẽ khó khăn ít nhất là 1 năm hoặc lâu hơn nữa, trước khi có thể hàn gắn những vết nứt.

Khủng hoảng Châu Âu chắc chắn sẽ gây hạn chế nguồn tín dụng và thất nghiệp tăng cao, ảnh hưởng nghiêm trọng đến XK của các nước đang phát triển như Việt Nam. Các nền kinh tế mới nổi và các nước đang phát triển cần chuẩn bị “đỡ” một cú sốc mới từ Châu Âu với giá hàng hóa giảm mạnh.

IMF cảnh báo nền kinh tế toàn cầu đang suy thoái ở mức báo động. Theo ước tính mới nhất mà tổ chức này đưa ra hôm 9/10/2012, kinh tế thế giới chỉ tăng trưởng 3,3% trong năm nay (giảm thêm 0,2% so với dự báo hồi tháng 5) - mức thấp nhất kể từ 2009. Mức tăng trưởng 2012 của Mỹ và Nhật Bản được dự báo cao hơn 2,2% so năm 2011, EU giảm - 0.4%. Sau một thời gian tăng trưởng nóng các nước đang phát triển trở về mức dưới 2 con số, ASEAN chỉ tăng trưởng 5,4%, Ấn Độ - 4,9%, Trung Quốc - 7,8%. Và nửa sau năm 2012 sẽ đầy khó khăn.

Sang năm 2013, tình hình có vẻ đỡ bi đát hơn khi hầu hết các nền kinh tế được mong đợi sẽ đạt mức tăng trưởng nhẹ: Châu Âu - 0,2%, Trung Quốc - 8,2%, Ấn Độ - 6,0%, ASEAN - 5,8%. Riêng Nhật Bản dự báo mức tăng trưởng 2013 sẽ giảm mạnh so với 2012, chỉ đạt 1,2% , Hoa Kỳ giảm nhẹ còn 2,1%.

Điều đáng nói là triền vọng nền kinh tế toàn cầu xấu hơn các đánh giá trước đó, thể hiện qua các con số tăng trưởng dự báo đều giảm so với các kỳ vọng trước đó. Châu Á, đặc biệt là vùng Đông Á, kể từ 2007- bắt đầu cuộc khủng hoảng tồi tệ xảy ra tại Hoa Kỳ rồi lan sang Âu Châu thì tới nay mới “thấm đòn”. Tăng trưởng của khu vực Đông Á sẽ đạt mức thấp nhất trong vòng 11 năm qua, khoảng 7,2% năm nay và 7,6% năm 2013.

Triển vọng nào cho Việt Nam?

Vừa qua WB đã hạ dự báo tăng trưởng Việt Nam 2012 từ 5,7% xuống còn 5,2% và năm 2013 sẽ đạt mức 5,7%. Nguyên nhân chính của việc hạ dự báo này phần lớn là do triển vọng toàn cầu giảm sút. Theo tính toán của IMF, lạm phát của Việt Nam sẽ đạt con số 8,1% năm nay. Như vậy, nền kinh tế của Việt Nam đã và đang bộc lộ một căn bệnh trầm kha với đà phát triển không đuổi kịp lạm phát.

So với con số 7,6% của nền kinh tế Đông Á nói chung và tốc độ tăng trưởng các năm trước đây của Việt Nam thì dự báo tăng trưởng này là không mấy khả quan. Chính phủ tập trung kềm chế lạm phát & thắt chặt tín dụng trong năm ngoái và nửa đầu năm nay đã góp phần giảm đà tăng trưởng của 2012. Tuy nhiên, tình hình sẽ được cải thiện vào năm sau khi chính phủ linh hoạt hơn trong việc áp dụng các biện pháp kềm chế lạm phát. IMF dự kiến Việt Nam chỉ có thể phục hồi tăng trưởng ở mức 7,5% vào năm 2017.

Ngoài ra, theo đánh giá của WB, Việt Nam và Trung Quốc là hai nền kinh tế hiếm hoi trong khu vực Đông Á mà XK không suy giảm, trong khi XK hầu hết các nước khác đã có sự suy giảm từ 15 đến 20% kể từ năm 2011. Năm 2012 có thể là năm đầu tiên trong 20 năm trở lại đây Việt Nam có xuất siêu khi 9 tháng đầu năm cả nước đã xuất siêu 34 triệu đô la Mỹ.

Tuy nhiên, Việt Nam cũng như các nền kinh tế đang phát triển khác cần phải chuẩn bị cho xu hướng giảm giá mạnh hàng hóa trên toàn cầu vào năm sau do nhu cầu tiêu thụ hàng hóa tại các thị trường giảm sâu.

Thủy sản Việt Nam: Sóng lớn cần vững tay chèo!

Chín tháng đầu năm thủy sản XK đạt 4,5 tỷ đô la Mỹ, do tăng mạnh mặt hàng cá ngừ (tăng 51,6% về giá trị so với cùng kỳ năm ngoái) và cá biển các loại (tăng 24,9%), trong khi 2 mặt hàng chủ lực là tôm và cá tra lại chứng kiến sự sụt giảm, với mức giảm 3,6% cho tôm và 1,2% cho cá tra. Tuy tổng giá trị sụt giảm của tôm và cá tra có vẻ không đáng kể nhưng cần lưu ý là đơn giá XK của hai mặt hàng này đã giảm mạnh ở nhiều thị trường trong khi sản lượng không giảm, thậm chí còn tăng. Có nhiều lý do dẫn đến sự tụt giảm đáng lo ngại này.

Thứ nhất: Sản lượng cung ứng vượt nhu cầu của thị trường

Mặt hàng cá tra đã được báo động cung vượt xa cầu từ năm 2010 nhưng với sức ép phải tồn tại, nhiều DN và hộ nuôi cá vẫn duy trì sản lượng như trước, thậm chí còn nhiều hơn. Nhà máy mới vẫn được xây dựng và đưa vào hoạt động. Trong khi sức mua của thị trường đối với cá tra lại ngày càng giảm sút do thiếu nguồn tín dụng tại các nước NK chính, người tiêu dùng thì giảm thu nhập do kinh tế khủng hoảng.

VASEP đã đưa ra nhiều cảnh báo từ năm 2010 về diễn biến xấu ở nhiều thị trường và đề nghị Chính phủ cần quy hoạch, hạn chế sản lượng nuôi cá tra, cũng như kêu gọi sự đồng thuận của cộng đồng DN cam kết không bán dưới giá sàn. Tuy nhiên mọi việc vẫn diễn ra theo chiều hướng ngày một trầm trọng.

Theo số liệu nhập khẩu của NMFS, giá trung bình cá tra bán sang Mỹ 7 tháng đầu năm 2012 là 3,43 US$/ kg, giảm 2,8% so với cùng kỳ năm trước. Giá FOB đi thị trường Châu Âu được chào trong tháng 10 có nơi dưới 2,5 US$/kg, giảm hơn 28% so với giá đỉnh 3,5 US$ một năm trước đó. Theo báo cáo của Sở NN&PTNT các tỉnh ĐBSCL, ước tính năm 2012 tổng sản lượng nuôi cá tra tại địa bàn sẽ vượt hơn 1,5 triệu tấn (tăng hơn 300.000 tấn so với năm 2011). Theo thống kê chưa chính thức từ VASEP hiện các kho lạnh tại Tp.HCM các vùng lân cận, cá tra philê đông lạnh thành phẩm đã vượt quá con số 150.000 tấn và với công suất chế biến của toàn ngành cá tra như hiện nay thì mỗi ngày sẽ có hơn 1.500 tấn cá tra phi lê được chế biến nữa. Như vậy, nhiều ý kiến cho rằng để bán hết lượng cá tra hiện đang tồn kho và cá sắp được chế biến trong 3 tháng cuối năm thì phải đến hết quý II năm 2013. Nếu sang 2013, lượng cá thả nuôi được điều chỉnh giảm về khoảng 1 triệu tấn thì may ra thị trường sáng sủa hơn.

Thứ 2: Sức ép cạnh tranh quá lớn từ các đối thủ khổng lồ

Mặt hàng tôm từ đầu năm đến nay ngoài việc phải chống chọi với dịch bệnh tôm chết sớm hoành hành thì còn phải đối mặt “ông lớn” Ấn Độ và nguồn tôm đánh bắt từ Ecuador, Mexico với lợi thế giá rẻ và sự cạnh tranh ráo riết từ Inđônêsia, Thái Lan. Sản lượng tôm Ấn Độ, Mexico và Ecuador nhập khẩu vào Mỹ có tốc độ tăng chóng mặt lần lượt là 54,3%, 37,0% và 21,7% trong 7 tháng đầu năm 2012. Giá bán của tôm Ấn Độ trên thị trường thường rẻ hơn Việt Nam từ 10 – 18% cùng với lợi thế sản lượng dồi dào tôm thẻ chân trắng size lớn đã khiến cho lượng tôm Việt Nam xuất sang Mỹ giảm sút 2% về lượng và khoảng 16% về giá trị.

Như vậy, giá tôm XK của Việt Nam đã giảm 18% so với năm trước. Chưa bao giờ con tôm Việt Nam lại phải chịu cảnh “ngang trái” như năm nay: mất mùa nhưng lại phải giảm giá bán.

Trong khi tômViệt Nam mất dần trận địa trên thị trường đứng thứ 2 về giá trị là Hoa Kỳ thì mọi hy vọng đổ dồn vào bạn hàng lâu năm Nhật Bản. Thế nhưng lại một lần nữa, chúng ta bị “đốn giò” khi đang trên đà tăng tốc đạt mức tăng trưởng 22,5% kim ngạch XK tôm vào Nhật trong 7 tháng đầu năm 2012 thì sang tháng 8 giảm mạnh 16,6% và nửa đầu tháng 9 giảm 23.5% so với cùng kỳ 2011 do Nhật Bản tăng cường kiểm soát Ethoxyquin. Tôm Ấn Độ cũng chịu cảnh tương tự khi ước tính sản lượng tôm XK của nước này vào Nhật Bản đến giữa tháng 8/ 2012 đã lao dốc, sụt giảm 50% so với năm trước cũng do việc cảm soát chặt chẽ dư lượng kháng sinh.

Thứ 3: Khủng hoảng kinh tế thế giới- người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu

Chiếm tỷ trọng 18.8% giá trị kim ngạch XK, Châu Âu với tầm quan trọng là thị trường lớn thứ nhì của TSVN. Cho nên khi nền kinh tế này lâm trọng bệnh thì Việt Nam cũng như các nước đang phát triển khác cũng bệnh theo. Tính đến giữa tháng 9/2012, XK thủy sản Việt Nam sang Châu Âu đã giảm 14,5% so với 2011. Các sản phẩm chính XK sang thị trường này giảm mạnh: tôm giảm 25%, cá tra giảm 20,9% về giá trị.

Cá tra không còn có thể bán sang Châu Âu với giá trung bình xấp xỉ 3,0 US$/kg như trước đây, cộng thêm khả năng “ăn hàng” của các nhà NK giảm sút do suy yếu tài chính đã khiến con cá này vốn đã dư thừa lại thêm dội chợ. Thế là các thị trường mới nổi khác như Trung Đông được nước ép giá. Hiện giá mà các nhà NK Trung Đông chấp nhận mua là không quá 2,25$/ kg.

Thứ 4: chi phí sản xuất của Việt Nam quá cao

Hiện tại chi phí nuôi tôm của Việt Nam hiện đã tăng 15 – 25%, chủ yếu do thức ăn nuôi tôm bị khống chế bởi một số hãng lớn với giá bán cao hơn giá thành. Vấn nạn này cũng không khác mấy trong ngành công nghiệp nuôi cá tra. Bên cạnh đó, tất cả chi phí sản xuất của Việt Nam như điện, nước, viễn thông, bao bì, vận chuyển và chi phí lãi vay cao chất ngất... đều quá cao so với các nước trong khu vực. Chất lượng con giống kém, thiếu kiểm soát khiến tỷ lệ hao hụt trong nuôi cao, cũng góp phần đẩy giá thành sản xuất của thủy sản Việt Nam cao hơn các nước.

Với sức ép giảm giá hàng hóa trên thị trường thế giới từ nay đến hết năm sau, nếu không có sự can thiệp cần thiết của nhà nước về chính sách thì có lẽ thủy sản Việt Nam sẽ còn ê chề hơn nữa trong cuộc chiến giành giật thị phần.

Ngoài ra, xu hướng NK tôm nguyên liệu từ Thái Lan về chế biến rồi XK sang các nước, chỉ nên sử dụng như một biện pháp tình thế ngắn hạn khi tôm Việt Nam mất mùa do dịch bệnh. Nhưng nếu không nhanh chóng giải quyết căn cơ từ cái gốc là giá thành nuôi tôm nguyên liệu quá cao (hiện cao hơn 22% so với tôm Thái Lan) thì chỉ cần 2-3 vụ nuôi nữa thôi nông dân sẽ bỏ ao do thua lỗ và ngành công nghiệp nuôi tôm Việt Nam sẽ chết trong một tương lai rất gần.

Mặc dù quý III năm 2012 XK thủy sản Việt Nam đạt con số 4,5 tỷ USD, tăng 3,5% so với cùng kỳ năm ngoái, nhưng chúng ta khó mà trông mong ngành thủy sản có thể chạy nước rút như mọi năm ở quý IV. Mục tiêu 6,5 tỷ USD cho XK thủy sản trong năm nay sẽ khó đạt được, khi dự báo XK trung bình mỗi tháng cuối năm sẽ chỉ đạt tối đa khoảng 500 triệu USD.

Gánh nặng doanh số sẽ phải san sẻ cho cá ngừ và các loại hải sản khác, khi các mặt hàng cá ngừ đạt được tăng trưởng ngoạn mục trong gần 9 tháng đầu năm 2012 với hơn 51%. Như vậy, năm 2012 sẽ kết thúc với kim ngạch XK thủy sản tối đa là hơn 6,0 tỷ USD hoặc có thể thấp hơn, giảm khoảng 2% so với 2011.

Dự báo này dựa trên cơ sở cả hai mặt hàng chủ lực của thủy sản Việt Nam là tôm & cá tra sẽ khó có khởi sắc trong quý IV bởi tình trạng giảm sút giá cả cũng như sản lượng XK, do tình trạng tồn kho cao của cá tra cùng với xu hướng giảm giá tôm trên thị trường thế giới.

Túi tiền của người tiêu dùng còn hạn hẹp cho tới khi nền kinh tế toàn cầu có dấu hiệu khởi sắc. Mùa tiêu thụ cho Giáng sinh và Năm mới ước đoán sẽ không sôi nổi, nhộn nhịp như lệ thường ở Eurozone khi nguy cơ vỡ nợ đang bao trùm các quốc gia này.

Năm 2013 - Âu lo ngập tràn!

Sang năm 2013, tình trạng chỉ có thể khá hơn khi kết thúc Quý II - thời điểm mà nền kinh tế Eurozone được dự báo sẽ vượt qua khủng hoảng. Đồng thời khoảng thời gian này cũng sẽ là thời gian cận kề với mùa thu hoạch mới của tôm và cá tra. Tuy nhiên, cần lưu ý, thủy sản Việt Nam chỉ có thể phục hồi khi và chỉ khi có một số điều kiện tiên quyết kèm theo.

Tôm: cần chính sách ổn định sản xuất nuôi trồng, hạ giá thành sản xuất

Với các diễn tiến đã phân tích như trên, theo đánh giá của các DN, nếu nhà nước không tăng cường kiểm soát chất lượng tôm giống, giá thành thức ăn nuôi tôm và các chi phí sản xuất chính yếu (điện, nước, xăng dầu, vận tải biển,...) thì ngành tôm khó mà trụ vững trong năm tới. Trước mắt, chúng ta cần nhanh chóng giải quyết vấn đề Ethoxyquin nhằm khai thông thị trường Nhật - nơi mà khả dĩ thủy sản Việt Nam còn nhiều lợi thế cạnh tranh so với Ấn Độ hay Indonesia.

Tại thị trường Hoa Kỳ, tình thế có vẻ có nhiều bất lợi nhất cho tôm Việt Nam khi đây là thị trường mà giá cả là yếu tố hàng đầu. Trong khi tôm Ấn Độ vốn giá đã rẻ thì nay với việc bị chết đứng ở thị trường Nhật Bản cùng với sản lượng tôm nuôi dự báo sẽ tăng cao trong năm 2012 thì việc tập trung đổ bộ vào Hoa Kỳ là con đường duy nhất cho ngành công nghiệp tôm nước này trong bối cảnh sụt giảm nhu cầu tôm ở các nước Âu châu. Tôm Việt Nam chỉ còn cách hạ bằng được giá thành, cải thiện chất lượng thì mới mong tồn tại được ở Hoa Kỳ.

Cá tra: giảm sản lượng nuôi phù hợp với nhu cầu thị trường

Không chỉ riêng cá tra mà hầu hết các loài cá nuôi trên thế giới đều có xu hướng giảm giá mạnh trong 2 năm trở lại đây do nhu cầu tiêu thụ chung của thị trường giảm sút. Điển hình là cá hồi Na Uy, giá cá tươi FOB trung bình trong 9 tháng 2012 chỉ còn 3,72 eur/kg, giảm 23% so với năm 2011 và 25% so với 2010 (theo số liệu Fis.com).

Thực tế những năm qua cho thấy việc chạy theo sản lượng vì nhiều nguyên do chỉ có thể dẫn đến ngõ cụt cho toàn ngành cá tra và đưa cả người nuôi lẫn DN vào con đường phá sản chứ không thể tạo ra một ngành công nghiệp phát triển bền vững. Với hậu quả do dư thừa sản lượng từ những năm trước, năm nay toàn ngành cá tra đang phải gồng gánh một núi hàng tồn kho được sản xuất bởi vốn vay ngân hàng với lãi suất chót vót.

Với triển vọng của nền kinh tế toàn cầu 2013, người tiêu dùng thế giới chưa thể trở về chi tiêu rộng rãi như thời hưng thịnh thì việc giảm sản lượng cá tra xuống dưới 1 triệu tấn là biện pháp cần thiết để chặn đà suy sụp của toàn ngành.