Mỗi đợt bùng phát dịch bệnh ngành tôm lại có một bước tiến mới
40 năm dịch bệnh làm thay đổi ngành tôm thế giới
Từ cuộc khủng hoảng tại Đài Loan năm 1988, đại dịch đốm trắng ở châu Á và châu Mỹ đến EMS, EHP và những đợt bùng phát dịch bệnh mới, ngành tôm thế giới đã nhiều lần đối mặt với nguy cơ sụp đổ. Mỗi cuộc khủng hoảng không chỉ gây thiệt hại hàng tỷ USD mà còn làm thay đổi bản đồ sản xuất, thúc đẩy những bước tiến về con giống, chẩn đoán và công nghệ nuôi.
1987–1989: Dịch bệnh khiến ngành tôm Đài Loan sụp đổ
Trong thập niên 1980, Đài Loan là một trong những trung tâm sản xuất tôm sú lớn nhất thế giới. Việc làm chủ kỹ thuật sinh sản nhân tạo và thức ăn công nghiệp giúp ngành tôm phát triển nhanh, chủ yếu phục vụ xuất khẩu sang Nhật Bản.
Tuy nhiên, giai đoạn 1987-1989 đã chứng kiến cuộc khủng hoảng dịch bệnh nghiêm trọng đầu tiên của ngành tôm công nghiệp.
Theo FAO, sản lượng tôm sú Đài Loan giảm từ 78.500 tấn xuống chỉ còn 16.600 tấn, tương đương mức sụt giảm gần 79%. Nguyên nhân được cho là sự kết hợp giữa bệnh do virus, đặc biệt là MBV, ô nhiễm nguồn nước, mật độ nuôi cao và sự suy thoái của môi trường ao nuôi.
Nhiều trang trại phải ngừng hoạt động hoặc chuyển sang đối tượng nuôi khác. Đài Loan không thể khôi phục vị thế dẫn đầu, trong khi Thái Lan dần trở thành trung tâm sản xuất tôm sú mới của thế giới.
Đây là bài học đầu tiên về giới hạn của nuôi thâm canh khi năng lực kiểm soát môi trường và dịch bệnh không theo kịp tốc độ mở rộng sản xuất.
1990–1992: Bệnh đầu vàng tấn công Thái Lan, Taura bùng phát ở Ecuador
Khi Thái Lan đang vươn lên thay thế Đài Loan, dịch bệnh tiếp tục xuất hiện tại những vùng nuôi tôm sú thâm canh.
Từ năm 1990 đến 1992, bệnh đầu vàng (YHV) gây chết nhanh tại nhiều vùng nuôi Thái Lan, với thiệt hại năm 1992 ước tính khoảng 30-40 triệu USD.
Cùng thời điểm, tháng 6/1992, hội chứng Taura bùng phát trên tôm thẻ chân trắng tại vùng cửa sông Taura, Ecuador. Bệnh lan nhanh đến nhiều quốc gia châu Mỹ, khiến sản lượng Ecuador giảm hơn 25% trong giai đoạn đầu.
Ban đầu, người ta nghi ngờ hóa chất từ các đồn điền chuối gây ra hội chứng Taura. Tuy nhiên, nghiên cứu sau đó xác định nguyên nhân là virus TSV.
Hai cuộc khủng hoảng ở hai châu lục cho thấy dịch bệnh không còn là vấn đề riêng của tôm sú hay tôm thẻ chân trắng.
1993–1997: Đại dịch đốm trắng càn quét ngành tôm châu Á
Đốm trắng (WSSV) được ghi nhận tại Trung Quốc và Đài Loan năm 1992, nhưng những tổn thất sản xuất đặc biệt nghiêm trọng bắt đầu thể hiện rõ từ năm 1993.
Theo FAO, sản lượng tôm nuôi Trung Quốc từ 207.000 tấn năm 1992 giảm xuống khoảng 64.000 tấn trong giai đoạn 1993-1994, tương đương mức giảm gần 70%.
Dịch nhanh chóng lan sang Nhật Bản, Thái Lan, Việt Nam, Ấn Độ, Indonesia và nhiều quốc gia nuôi tôm khác.
Khác với nhiều bệnh gây chết kéo dài, đốm trắng có thể khiến gần như toàn bộ tôm trong ao chết chỉ sau vài ngày. Điều này đặc biệt nguy hiểm đối với các vùng nuôi có hệ thống cấp thoát nước chung.
Năm 1997, ngành tôm Thái Lan tiếp tục chịu thiệt hại lớn do đốm trắng và các bệnh virus khác, làm suy giảm sản lượng sau nhiều năm tăng trưởng.
Chính cuộc khủng hoảng này đã thúc đẩy việc ứng dụng PCR trong xét nghiệm tôm bố mẹ, tôm giống và phát triển các quy trình an toàn sinh học.
1999–2000: Đốm trắng đánh sập ngành tôm Ecuador
Năm 1999, đốm trắng bùng phát tại Ecuador, một trong những trung tâm sản xuất tôm thẻ chân trắng lớn nhất thế giới.
Chỉ trong thời gian ngắn, dịch lan rộng qua các vùng nuôi ven biển, gây thiệt hại nghiêm trọng cho hoạt động sản xuất và xuất khẩu.
Theo số liệu trong tài liệu tổng hợp, lượng tôm xuất khẩu Ecuador giảm từ khoảng 115.000 tấn năm 1998 xuống còn 37.700 tấn năm 2000, tức mất hơn hai phần ba.
Thiệt hại kim ngạch xuất khẩu trong giai đoạn 1999-2000 ước tính vượt 1 tỷ USD. Hàng loạt ao nuôi ngừng hoạt động, việc làm tại các vùng sản xuất bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Các quốc gia lân cận như Peru và Mexico cũng chịu tác động nặng nề.
Sau cuộc khủng hoảng, Ecuador đẩy mạnh chọn lọc những dòng tôm có khả năng sống sót và thích nghi tốt trong điều kiện nuôi thực tế. Kết hợp với hệ thống nuôi mật độ tương đối thấp và lợi thế diện tích lớn, nước này từng bước xây dựng lại ngành tôm.
Trong khi đó, nhiều nước châu Á chuyển mạnh sang sử dụng tôm thẻ chân trắng SPF (tôm giống sạch bệnh), phát triển các chương trình giống được kiểm soát mầm bệnh.
Hai hướng tiếp cận khác nhau đã hình thành và tiếp tục ảnh hưởng đến mô hình sản xuất tôm thế giới.
2002–2006: Bệnh hoại tử cơ từ Brazil lan sang Indonesia
Năm 2002, một đợt dịch mới xuất hiện tại các trại nuôi tôm thẻ chân trắng vùng Đông Bắc Brazil.
Tôm nhiễm bệnh có hiện tượng cơ trắng đục, đặc biệt ở phần đuôi, kèm tình trạng chết kéo dài. Virus gây bệnh được xác định là IMNV.
Theo tài liệu tổng hợp, thiệt hại tại Brazil trong giai đoạn 2002–2005 ước tính lên đến 440 triệu USD.
Đến khoảng năm 2006, bệnh được ghi nhận tại Indonesia, với bằng chứng cho thấy virus có liên hệ gần với chủng gây bệnh ở Brazil.
Sự kiện này tiếp tục làm nổi bật nguy cơ dịch bệnh lây lan thông qua hoạt động vận chuyển tôm sống và tôm bố mẹ giữa các quốc gia.
2010–2014: EMS/AHPND gây cuộc khủng hoảng lớn tại châu Á
Sau giai đoạn tăng trưởng mạnh nhờ tôm thẻ chân trắng, ngành tôm châu Á bước vào một cuộc khủng hoảng mới.
Hiện tượng tôm chết sớm được ghi nhận tại Trung Quốc từ năm 2009, sau đó gây thiệt hại nặng tại Việt Nam, Malaysia và Thái Lan.
Tại Việt Nam, dịch bùng phát đặc biệt nghiêm trọng trong năm 2011. Riêng Sóc Trăng ghi nhận gần 28.000 ha tôm bị thiệt hại. Đến cuối tháng 10/2011, tổng diện tích tôm thiệt hại do nhiều nguyên nhân trên cả nước lên khoảng 85.000 ha.
Có thể bạn quan tâm
Thái Lan chịu cú sốc lớn nhất trong giai đoạn 2012-2014. Sản lượng tôm giảm từ khoảng 610.000 tấn năm 2012 xuống còn 280.000 tấn năm 2014, tương đương mức giảm hơn 50%.
Tôm bệnh thường chết sớm trong khoảng 20-30 ngày đầu sau khi thả, với những tổn thương nghiêm trọng tại gan tụy. Do chưa xác định được tác nhân, ban đầu có nhiều giả thuyết về môi trường, hóa chất và độc tố.
Đến năm 2013, nhóm nghiên cứu của Giáo sư Donald Lightner tại Đại học Arizona, với đóng góp quan trọng của nhà khoa học Việt Nam Trần Hữu Lộc, xác định tác nhân gây bệnh hoại tử gan tụy cấp (AHPND) là chủng vi khuẩn Vibrio parahaemolyticus có khả năng tạo độc tố.
Các nghiên cứu tiếp theo làm rõ vai trò của độc tố PirAB, mở đường cho phát triển phương pháp xét nghiệm đặc hiệu.
EMS/AHPND làm thay đổi cách tiếp cận phòng bệnh. Bên cạnh kiểm soát virus, người nuôi phải chú trọng quản lý chất hữu cơ, vi khuẩn, sức khỏe gan tụy và điều kiện môi trường trong những tuần đầu vụ nuôi.
2014–2019: EHP lan rộng, thiệt hại không còn chỉ là tôm chết
Trong khi ngành tôm từng bước kiểm soát AHPND, người nuôi tại nhiều quốc gia châu Á lại gặp tình trạng tôm chậm lớn, phân đàn và kéo dài thời gian nuôi.
EHP đã được mô tả khoa học từ năm 2009, nhưng trở thành vấn đề được quan tâm rộng rãi khi ghi nhận trên tôm thẻ chân trắng tại nhiều vùng nuôi ở Thái Lan, Việt Nam, Ấn Độ và các nước châu Á trong thập niên 2010.
Khác với đốm trắng hoặc AHPND, EHP thường không gây chết hàng loạt. Tôm vẫn sống nhưng tăng trưởng chậm, kích cỡ không đồng đều, chi phí thức ăn và thời gian nuôi gia tăng.
Một nghiên cứu tại Ấn Độ giai đoạn 2018–2019 ước tính thiệt hại do EHP khoảng 568 triệu USD mỗi năm, cao hơn mức thiệt hại do đốm trắng trong cùng nghiên cứu.
EHP cũng thường được phát hiện trong những ao xuất hiện hội chứng phân trắng. Tuy nhiên, phân trắng là hội chứng có nhiều yếu tố liên quan, không thể quy toàn bộ cho EHP.
Giai đoạn này đánh dấu sự thay đổi trong cách đánh giá dịch bệnh: một vụ nuôi không chết hàng loạt vẫn có thể thất bại về kinh tế.
2017–2020: DIV1 gây lo ngại tại các vùng nuôi Trung Quốc
Sau những ghi nhận ban đầu từ năm 2014, virus ánh kim DIV1 tiếp tục xuất hiện tại nhiều vùng nuôi giáp xác của Trung Quốc.
Các cuộc điều tra dịch tễ năm 2017-2018 phát hiện DIV1 tại 11 trong 16 tỉnh được khảo sát. Đến giai đoạn 2019–2020, dịch gây thiệt hại tại các vùng nuôi ở Quảng Đông, trong đó có báo cáo tỷ lệ chết trên 80% ở những ổ dịch nghiêm trọng.
DIV1 có thể ảnh hưởng đến tôm thẻ chân trắng, tôm sú và một số loài giáp xác khác. Việc có phạm vi vật chủ rộng làm tăng yêu cầu kiểm soát động vật mang mầm bệnh và giám sát môi trường vùng nuôi.
Sự lan rộng của DIV1 cho thấy các tác nhân virus mới vẫn tiếp tục đặt ra thách thức, dù ngành tôm đã có nhiều kinh nghiệm đối phó với đốm trắng.
2020: TPD khiến hàng loạt trại sản xuất giống Trung Quốc ngừng hoạt động
Đầu năm 2020, một bệnh mới bùng phát tại các trại sản xuất tôm giống ở miền Nam Trung Quốc.
Bệnh TPD, còn được gọi là bệnh hậu ấu trùng trong suốt, chủ yếu ảnh hưởng đến tôm ở giai đoạn rất sớm, đặc biệt khoảng PL4-PL7.
Tôm bệnh có gan tụy nhợt nhạt, đường ruột rỗng và cơ thể trở nên trong suốt bất thường. Tỷ lệ chết trong những ổ dịch nghiêm trọng có thể đạt 90-100% chỉ trong vài ngày.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 cho biết dịch năm 2020 khiến khoảng 70-80% trại giống và cơ sở ương ở các tỉnh nuôi tôm ven biển Trung Quốc phải đóng cửa hoặc ngừng hoạt động.
Tác nhân được xác định là những chủng Vibrio parahaemolyticus có độc lực cao, nhưng khác với chủng gây AHPND về cơ chế độc tố.
Sự kiện TPD đặt ra một thách thức mới: dịch bệnh có thể gây thiệt hại nghiêm trọng ngay từ trại giống, trước khi tôm được đưa đến ao thương phẩm.
2021–2026: Dịch bệnh trở thành rủi ro thường trực
Sau các đợt bùng phát lớn, ngành tôm thế giới không còn đối mặt với một bệnh duy nhất chiếm ưu thế trên mọi vùng nuôi.
Đốm trắng, AHPND, EHP, IHHNV và nhiều tác nhân khác tiếp tục lưu hành. Các bệnh như DIV1 và TPD được tăng cường giám sát. Đồng thời, những nghiên cứu mới bắt đầu ghi nhận thêm các virus như WzSV8, dù vai trò gây bệnh trực tiếp của chúng vẫn cần tiếp tục được chứng minh.
Tại Việt Nam, số liệu năm 2024 cho thấy 21.590 ha tôm nước lợ bị thiệt hại, trong đó 17.314 ha được thống kê do yếu tố môi trường và 4.121 ha do dịch bệnh.
Những con số này nhắc lại một vấn đề đã xuất hiện từ cuộc khủng hoảng Đài Loan gần 40 năm trước: điều kiện môi trường và dịch bệnh luôn có mối liên hệ chặt chẽ trong sản xuất tôm.
Những cuộc khủng hoảng đã làm thay đổi ngành tôm
Giai đoạn bùng phát | Vùng chịu ảnh hưởng nổi bật | Dịch bệnh và hậu quả |
|---|---|---|
1987–1989 | Đài Loan | Khủng hoảng nhiều tác nhân, sản lượng giảm gần 79% |
1990–1992 | Thái Lan, Ecuador | Đầu vàng và Taura gây thiệt hại lớn |
1993–1997 | Trung Quốc, châu Á | Đốm trắng khiến sản lượng nhiều vùng sụt giảm mạnh |
1999–2000 | Ecuador, châu Mỹ | Đốm trắng làm ngành tôm Ecuador lao đao |
2002–2006 | Brazil, Indonesia | IMNV gây thiệt hại và lan xuyên lục địa |
2010–2014 | Việt Nam, Thái Lan, Trung Quốc | AHPND gây khủng hoảng sản xuất |
2014–2019 | Nhiều nước châu Á | EHP gây chậm lớn, giảm hiệu quả kinh tế |
2017–2020 | Trung Quốc | DIV1 gây chết cao tại một số vùng nuôi |
2020 | Trung Quốc | TPD ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất giống |
2021–2026 | Nhiều quốc gia | Các bệnh lưu hành và tác nhân mới nổi tiếp tục được giám sát |
Các mốc được chọn theo giai đoạn dịch bùng phát hoặc gây tác động đáng kể, không phải năm đầu tiên phát hiện tác nhân. Mức độ thiệt hại giữa các giai đoạn không hoàn toàn có thể so sánh trực tiếp.
Lịch sử dịch bệnh cũng là lịch sử phát triển công nghệ nuôi tôm
Nhìn lại gần bốn thập kỷ, mỗi cuộc khủng hoảng đã để lại một thay đổi quan trọng.
Sau cú sụp đổ của Đài Loan, ngành tôm nhận thức rõ hơn giới hạn của thâm canh và môi trường. Đại dịch đốm trắng thúc đẩy ứng dụng PCR, kiểm soát tôm bố mẹ và phát triển giống SPF. EMS/AHPND đặt ra yêu cầu quản lý vi khuẩn, gan tụy và môi trường nuôi. EHP khiến người nuôi quan tâm đến tăng trưởng, hiệu quả thức ăn và những thiệt hại kinh tế âm thầm. TPD tiếp tục nhấn mạnh vai trò của an toàn sinh học ngay từ khâu sản xuất giống.
Các quốc gia cũng lựa chọn những con đường thích nghi khác nhau. Châu Á phát triển mạnh giống SPF và các hệ thống nuôi có mức độ kiểm soát cao. Ecuador đầu tư vào chọn giống thích nghi, khả năng chịu bệnh và mô hình nuôi phù hợp với điều kiện sản xuất.
Dù theo hướng nào, lịch sử đã chứng minh rằng không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro dịch bệnh khỏi ngành tôm.
Sau gần 40 năm đối mặt với những cuộc khủng hoảng liên tiếp, bước tiến quan trọng nhất không phải là tìm được thuốc chữa cho mọi bệnh, mà là chuyển từ bị động chống dịch sang chủ động quản lý rủi ro bằng khoa học, con giống và công nghệ.
Bài viết liên quan
Khủng hoảng EMS: Câu hỏi chưa ai nhắc đến
Các nhà vận động môi trường cho rằng các cơ quan chức năng và giới truyền thông đang bỏ qua những điểm quan trọng liên quan đến hội chứng tô...
12/09/2013 · 2,385 lượt xem
Biện pháp hạn chế nguy cơ bùng phát dịch bệnh
Theo kết quả quan trắc môi trường nguồn nước cấp vùng nuôi tôm nước lợ tại một số tỉnh trọ...
20/06/2018 · 2,041 lượt xem
Nhiều diện tích nuôi tôm ở Võ Ninh bị bỏ hoang
Trong những năm gần đây, mô hình nuôi tôm nước lợ ở xã Võ Ninh, huyện Quảng Ninh là một tr...
14/08/2018 · 1,408 lượt xem
Chữa bệnh cho tôm thẻ chân trắng bằng kháng thể mới
Nhiều năm qua, tôm chân trắng rất hợp với vùng đất Khánh Hòa và đem lợi nguồn lợi kinh tế...
06/12/2022 · 9,025 lượt xem