Các lĩnh vực xuất khẩu chủ lực: Chung một mối lo nguồn nguyên liệu

Khi xuất phụ thuộc nhập…

Là một trong những ngành xuất khẩu mũi nhọn của Việt Nam, đặc biệt kim ngạch xuất khẩu luông đứng "đầu bảng” danh mục các mặt hàng xuất khẩu trên 1 tỷ USD, song ngành dệt may chưa bao giờ thoát khỏi nỗi lo về vấn đề nguyên liệu. Hàng dệt may "made in” Việt Nam đã đặt chân đến nhiều nước trên thế giới, trong đó, châu Âu và Hoa Kỳ là những thị trường lâu năm nhất của Việt Nam. Chính bởi vậy, chưa năm nào ngành dệt may phải lo lắng về những vấn đề liên quan đến các hợp đồng đặt hàng từ các thị trường thế giới. Tuy nhiên, đổi lại, mối lo luôn đeo bám các DN dệt may lâu nay chính là mối lo về nguồn nguyên liệu.

Không ít  chủ DN trong ngành bày tỏ, đã nhận được đơn hàng cho đến tận hết quý II của năm nay, nhưng họ thường xuyên phải đau đầu về chuyện tìm đâu đủ nguyên liệu để cung ứng cho các đơn hàng đúng hạn.

Số liệu thống kê của Bộ Công thương cho biết, đến thời điểm này ngành dệt may mới chỉ đáp ứng được 2% nhu cầu bông và 1/8 nhu cầu vải, sản xuất được 140.000 tấn sợi mỗi năm nhưng chưa phải là sợi chất lượng cao. Và mặc dù đã rất cố gắng và nỗ lực trong việc đưa ra những giải pháp để chủ động về nguyên phụ liệu cho sản xuất, nhưng trong năm 2013 ngành dệt may chỉ nội địa hóa được khoảng 48% nguồn nguyên phụ liệu.

Cũng nằm trong mặt hàng có kim ngạch xuất khẩu trên 1 tỷ USD và cũng đã có mặt ở không ít thị trường lớn trên thế giới, nhưng cũng giống như ngành dệt may, da giày luôn phải đối diện với bài toán về nguồn nguyên liệu.

Lãnh đạo một công ty chuyên may túi xách tại TP. Hồ Chí Minh chia sẻ, để hoàn thành một đơn hàng xuất khẩu, công ty của ông phải nhập ít nhất 70% nguyên liệu. Như vậy, lợi nhuận thu về không được là bao nhiêu. "Chúng tôi thậm chí đang phải nhập từ những thứ đơn giản nhất mà trong nước có thể sản xuất được như dây kéo, hay chiếc móc nhựa…cho một chiếc túi xách”. 

Theo Hiệp hội Da giày Việt Nam (Lefaso), hiện cả nước có khoảng trên 400 DN sản xuất và xuất khẩu đồ da, đóng góp khá lớn vào kim ngạch xuất khẩu chung cả nước. Tuy nhiên, hiện nay ước tính nguồn cung của các nhà máy da thuộc trong nước chỉ đáp ứng 20-30% nhu cầu da nguyên liệu của các DN da giày. Mỗi năm các DN trong nước phải bỏ ra khoảng 180 đến trên 200 triệu USD để nhập khẩu nguyên liệu giả da và từ 80 - 100 triệu USD để nhập khẩu nguyên liệu da từ thị trường Thái Lan, Ðài Loan và Hàn Quốc.

Theo bà Đỗ Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương), Việt Nam vẫn đang phải nhập khẩu nhiều nguyên phụ liệu cho ngành dệt may và cả da giày để phục vụ cho việc xuất khẩu. Con số nhập khẩu được lãnh đạo Bộ Công thương cho biết, đến 80% nguồn nguyên liệu phục vụ cho sản xuất, xuất khẩu hàng dệt may, da giày phải nhập khẩu và nguồn nhập khẩu  chủ yếu vẫn từ Trung Quốc. Có lẽ đây cũng chính là một trong những lý do khiến nhập siêu của ta từ nước láng giềng này vẫn cao.

Và khi người nông dân "treo” ao

Tương tự dệt may và da giày, ngành cá tra cũng đang lao đao vì vấn đề nguyên liệu phục vụ cho sản xuất và xuất khẩu. Tuy không phải phụ thuộc nguồn nguyên liệu nhập khẩu như da giày và dệt may, song các DN sản xuất và xuất khẩu cá tra đang khốn đốn vì thiếu nguyên liệu do người nông dân bỏ nuôi cá, treo ao hàng loạt.

Nhiều năm trở lại đây, thực trạng các DN sản xuất và xuất khẩu cá tra cạnh tranh không lành mạnh về giá đã khiến giá cá tra thường xuyên biến động thất thường. Đây chính là nguyên nhân khiến cho người nông dân ở các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long không còn mặn mà với nghề nuôi cá tra. Nhiều hộ nông dân thậm chí còn bị thua lỗ, phá sản do bỏ bao tiền của, công sức cho ao cá song giá cá bị rớt thảm hại.

Từ đó dẫn đến việc DN xuất khẩu cá tra thiếu hụt nguồn nguyên liệu.

Theo các chuyên gia ngành thủy sản, từ lâu, các DN sản xuất và xuất khẩu cá tra vẫn làm ăn theo cách "ăn xổi”, có nghĩa chỉ thấy lợi ích trước mắt, không tính đến lợi ích lâu dài nên mới bỏ ngỏ vấn đề xây dựng vùng nguyên liệu. Chính vậy mới dẫn đến chuyện nguyên liệu thiếu do nông dân bỏ nuôi cá, bản thân DN cũng không chủ động được nguồn nguyên liệu vì không có vùng nuôi.

Trước những diễn biến bất lợi của thị trường này, Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam, ông Trương Đình Hòe đã đưa ra dự báo rằng, năm 2014, kim ngạch xuất khẩu cá tra sẽ giảm khoảng 5% do nguồn nguyên liệu trong nước giảm.

Đây thực sự là điều đáng buồn cho ngành cá tra nói riêng và cho lĩnh vực kinh tế xuất khẩu của Việt Nam nói chung. Điều này, theo các chuyên gia, đã là khó khăn trong thời điểm hiện nay nhưng sẽ còn khó khăn hơn nữa khi các hiệp định thương mại tự do, đặc biệt là Hiệp định thương mại đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) được ký kết.