Quản lý theo chuỗi để duy trì chất lượng cá ngừ Việt Nam

Sụt giảm giá trị

Theo Bộ NN&PTNT, tính tới hết tháng 8/2013, sản lượng thủy sản khai thác biển đạt gần 1,7 triệu tấn, tăng 2,06% so với cùng kỳ năm 2012. Tuy vậy, sản lượng khai thác cá ngừ đại dương vẫn tiếp tục giảm. Theo báo cáo của các địa phương, sản lượng khai thác cá ngừ đại dương 8 tháng đầu năm của tỉnh Phú Yên ước khoảng 4.130 tấn, giảm 31,4%; Bình Định 6.201 tấn, giảm 22,8% so với cùng kỳ; Khánh Hòa khoảng 2.500 tấn.

Lý giải về việc sản lượng cá ngừ giảm, nhiều ngư dân cho rằng, giá xăng, dầu tăng mạnh, trong khi giá bán cá ngừ liên tục giảm thời gian qua khiến nhiều chuyến biển bị lỗ vốn. XK chững lại khiến giá cá ngừ đại dương càng giảm mạnh, nhiều chủ tàu không dám ra khơi. Như tỉnh Phú Yên có tổng số 973 tàu khai thác công suất trên 90CV, trong đó có 560 tàu câu vàng và 18 tàu câu tay, nhưng đến tháng 7 chỉ còn hơn 100 tàu đang tham gia khai thác hải sản xa bờ.

Một số DN XK cá ngừ ở tỉnh Phú Yên lại cho hay, kim ngạch XK của họ giảm do nguồn cung nguyên liệu không ổn định, chất lượng nguyên liệu không đạt tiêu chuẩn XK. Ngoài ra, một lý do khác ảnh hưởng đến sản lượng XK cá ngừ của Việt Nam là do lượng tồn kho của thế giới cao sau khi tăng mạnh NK năm 2012; trong bối cảnh nhu cầu tiêu thụ ở một số thị trường chính như Nhật, Mỹ và châu Âu giảm mạnh. Chi cục Thủy sản Bình Định cho biết, hiện các DN XK cá ngừ trong tỉnh chỉ hoạt động khoảng 50% công suất chế biến, vì thiếu nguyên liệu, sản lượng XK cũng đã giảm hơn 30% so với cùng kỳ năm ngoái.

Bà Cao Thị Kim Lan, Giám đốc Công ty CP Thủy sản Bình Định, trả lời báo chí: “Trong 6 tháng đầu năm 2013, bên cạnh hoạt động sản xuất kinh doanh, Công ty chúng tôi đặc biệt quan tâm công tác đánh giá chất lượng giữa cá ngừ câu vàng và cá câu tay kết hợp ánh sáng. Trong tổng lượng cá câu vàng công ty thu mua, có từ 40% - 60% được xếp loại 1 (đạt chất lượng XK), khoảng 30% xếp loại 2 (đủ tiêu chuẩn làm đông lạnh) và chỉ có 10% xếp loại 3 (loại xấu, chỉ có thể tiêu thụ nội địa). Trong khi đó, cá câu tay kết hợp ánh sáng chỉ có từ 2% - 3% được xếp loại 1, 20% - 30% đạt loại 2, còn lại là trung bình và xấu”.

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, kim ngạch XK cá ngừ của Việt Nam trong tháng 7 chỉ đạt 42,595 triệu USD, giảm mạnh đến -25,8% so cùng kỳ năm ngoái, khiến cho tổng kim ngạch XK cá ngừ trong 7 tháng đầu năm giảm nhẹ so với năm 2012, do sản lượng XK giảm mạnh ở một số thị trường chính. Cụ thể, trong 7 tháng đầu năm 2013, giá trị XK cá ngừ của Việt Nam đạt 336,3 triệu USD, giảm -2,1% so với cùng kỳ năm ngoái. Mỹ tiếp tục là thị trường NK cá ngừ lớn nhất, chiếm đến 36,1% thị phần, đạt 121,491 triệu USD, nhưng giảm đến 22,3% so với cùng kỳ năm ngoái. Nếu như 7 tháng đầu năm 2012, Nhật Bản là nhà NK cá ngừ Việt Nam lớn thứ hai thì năm 2013, nước này tụt xuống vị trí thứ ba với giá trị NK 33,38 triệu USD, giảm 18,1% so với cùng kỳ năm ngoái. .

Quản lý theo chuỗi giá trị sản phẩm

Đầu tháng 8 tại Hà Nội, Tổng Cục Thủy sản đã tổ chức Hội thảo giới thiệu Đề án “Tổ chức khai thác, thu mua, chế biến và xuất khẩu cá ngừ theo chuỗi”. Theo Tổng cục, năng suất khai thác theo chuyến biển năm 2013 thấp hơn hẳn so với năm ngoái, đồng thời giá bán chỉ còn từ 120.000 đến 130.000đồng/kg đối với cá ngừ loại 1. Trong khi đó, cùng thời kỳ năm 2012, ngư dân các tỉnh Phú Yên, Bình Định, Khánh Hòa làm nghề câu vàng truyền thống đạt sản lượng lớn, giá bán từ 180.000 đến 200.000 đồng/kg, có thời điểm lên đến 220.000 đồng/kg đối với cá ngừ đại dương loại 1.

Ông Phạm Anh Tuấn, Phó Tổng Cục trưởng Thủy sản, cho rằng giá cá ngừ đại dương thấp là do cung vượt cầu lớn ở phân khúc thị trường cá chất lượng thấp, nhất là thời điểm tàu về nhiều; nhưng thiếu trầm trọng nguyên liệu ở phân khúc thị trường chất lượng cao. 

Cá ngừ đại dương đang là cứu cánh cho XK Thủy sản Việt Nam

Còn theo ông Nguyễn Hữu Hào, Phó Giám đốc Sở NN&PTNT Bình Định, phương pháp câu tay kết hợp ánh sáng chủ yếu khai thác theo tuần trăng, nên cứ đến thời kỳ trăng là tàu về dồn dập, có khi hàng nghìn chiếc tàu cùng cập bờ bán sản phẩm, các DN chế biến mua không xuể. “Trước đây, khi còn đánh bắt cá ngừ bằng phương pháp câu vàng, tàu cập bờ rải rác, cá ít, các DN phải tranh mua nên giá luôn ổn định. Bây giờ cung vượt quá xa cầu, cá bị mất giá là điều dễ hiểu”- ông Hào nhận xét.

Bà Cao Thị Kim Lan cho biết thêm: “Chỉ tính tại huyện Hoài Nhơn, mỗi ngày có đến 50 - 70 tàu cập bờ vào mùa trăng, không DN nào thu mua cho xuể. Có thời điểm sau 2 - 3 ngày cập bờ ngư dân mới bán được cá. Lúc cao điểm, công ty chúng tôi phải thuê thêm hậu cần ở Tam Quan (Hoài Nhơn) và cả ở tỉnh Quảng Ngãi, gần cả ngàn công nhân làm việc nhưng vẫn không đủ sức philê cá. Cá về nườm nượp, bí quá chúng tôi cho cấp đông nguyên con. Phải mất 3 ngày mới cấp đông được 1 con”.

Tại hội nghị, cả đại diện ngư dân và DN thu mua cá ngừ đại dương đều thống nhất nhận định, giá cá ngừ đại dương thấp chủ yếu do cung vượt cầu lớn ở phân khúc thị trường cá chất lượng thấp. Chất lượng cá ngừ đại dương câu tay giảm là do cá bắt lên từ độ sâu lớn trong thời gian ngắn, áp suất và nhiệt độ thay đổi đột ngột; cá vùng vẫy mạnh khiến phát sinh các chất làm giảm chất lượng của cá như axitlatic, histamin,… làm cho thịt cá bị bở. Ngoài ra, việc sơ chế, bảo quản sản phẩm trên tàu khai thác không đúng quy trình.

Để tránh lãng phí nguồn lợi và nâng cao chất lượng sản phẩm, giữ được thị trường cũng như uy tín, thương hiệu sản phẩm cá ngừ Việt Nam, ông Tuấn kêu gọi Hội nghị thống nhất khuyến cáo ngư dân nên áp dụng nghề câu vàng truyền thống, không nên tự phát chuyển sang nghề câu tay kết hợp ánh sáng. Những tàu câu tay nếu có điều kiện nên chuyển sang nghề câu vàng truyền thống hoặc nghề khác để giảm áp lực về tình trạng cung vượt cầu quá lớn như hiện nay.

Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Vũ Văn Tám nhấn mạnh: “Để khắc phục những bất cập trên, cần quản lý sản xuất, kinh doanh cá ngừ đại dương theo chuỗi giá trị, tạo sự thống nhất trong các khâu liên quan đến sản phẩm”.

Chế biến sản phẩm cá ngừ XK tại Công ty Thủy sản Bình Định

Muốn thực hiện như vậy, cần xác định được chi phí hợp lý ở các khâu khai thác, thu mua, sơ chế bảo quản, chế biến, XK cá ngừ đại dương đối với từng thị trường và cấp loại sản phẩm. Cần thường xuyên công bố công khai giá XK của các DN trong nước để các cơ quan quản lý Nhà nước ở địa phương và người dân có cơ sở xác định giá thu mua cá ngừ tại cảng ở mức độ nào là phù hợp. Đồng thời, các tỉnh cần có cơ quan giám sát và quy định chế tài xử lý nghiêm đối với những trường hợp cố tình không thực hiện quy định quản lý theo chuỗi giá trị. Trên cơ sở đó tạo sự hài hòa lợi ích kinh tế giữa các bên liên quan để cùng nhau tạo sự phát triển bền vững nghề khai thác, thu mua, chế biến, XK cá ngừ đại dương của Việt Nam.

“Đây là bước đột phá để tổ chức lại sản xuất trên biển, trước hết là với cá ngừ đại dương, theo chuỗi giá trị, theo mô hình ngư dân liên kết, hợp tác thành các tổ đội, kết nối các tổ đội này với các DN thu mua, chế biến, XK. Chúng ta làm sao vừa khai thác vừa nâng cao giá trị, chia sẻ lợi ích lẫn nhau giữa ngư dân và DN; phải từng bước nâng cao giá trị hải sản và hiệu quả sản xuất”- Thứ trưởng Vũ Văn Tám kết luận.

Cục Khai thác và Bảo vệ Nguồn lợi Thủy sản được Tổng Cục giao xây dựng đề án quản lý khai thác, chế biến và xuất khẩu cá ngừ theo tiếp cận chuỗi. Nhưng tiếp cận này tiên tiến này hình như lại vướng ở phần các khâu phía sau của “chuỗi”, nằm ngoài chức năng của Cục!