Cá tra bị ngộp

Gần 10 năm trước, Cá tra được mệnh danh là “cá vàng” của Việt Nam khi sản lượng xuất khẩu chiếm đến 99,9% thế giới, theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (Vasep). Lúc đó, cá tra tăng trưởng rất mạnh, các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu cá tra ồ ạt thành lập, doanh thu xuất khẩu cá tra hằng năm lên đến cả tỉ USD. Nhờ đào ao thả cá, nhiều hộ nông dân trở thành tỉ phú.

Tuy nhiên, đến năm 2011 khi kinh tế bắt đầu khó khăn và sự cạnh tranh của thị trường cũng khắc nghiệt hơn, cá tra đã lâm vào cảnh khó khăn. Nhiều hộ nông dân càng nuôi càng lỗ và giá xuất khẩu thấp khiến nhiều doanh nghiệp đứng trước nguy cơ phá sản.

Năm 2012, sau khi Công ty Cổ phần Chế biến Thực phẩm Phương Nam xây dựng xong biệt thự trị giá hàng chục tỉ đồng cho khách hàng đến ở để giao dịch làm ăn thì ông Lâm Ngọc Khuân, Chủ tịch Công ty bỗng dưng vắng bóng.

Sau đó ít lâu, từ Mỹ, ông gửi về Việt Nam một bức tâm thư với lời tri ân từ “tận tấm lòng” tới các ngân hàng, khách hàng, bạn bè… với đề nghị tha thiết được giao lại Công ty cho ngân hàng xử lý. Trước đó, Phương Nam là một doanh nghiệp có doanh thu xuất khẩu nằm trong top 10 của ngành thủy sản. Cùng thời điểm này, nhiều doanh nghiệp được xem là tiêu biểu như Bình An, Thiên Mã cũng lâm vào cảnh nợ nần, có nguy cơ phá sản. Một số doanh nghiệp nhỏ đóng cửa, một số doanh nghiệp vừa thì sản xuất cầm chừng hoặc bán lại cổ phần.

Hiện nay, kim ngạch xuất khẩu cá tra gần như không tăng trưởng so với những năm trước. Năm 2013, kim ngạch xuất khẩu cá tra đạt 1,8 tỉ USD, cao hơn 3,4% so với năm 2012 và ngang bằng với kim ngạch xuất khẩu năm 2011. Theo ông Trương Đình Hòe, Tổng thư ký Vasep, kim ngạch xuất khẩu cá tra sẽ giảm 5% trong năm nay.

Ông Dương Ngọc Minh, Tổng Giám đốc Công ty thủy sản Hùng Vương, cho biết kinh doanh cá tra không cho lợi nhuận lớn như trước nên Công ty chỉ giữ sản lượng như hiện nay.

Cuối năm 2013, Hùng Vương thu hút được lượng vốn nước ngoài khoảng 1.200 tỉ đồng nhưng ông Minh khẳng định không đầu tư vào cá tra nữa mà sẽ đem tiền ra nước ngoài đầu tư vào hệ thống bán lẻ. Ông cho biết năm nay Công ty sẽ liên kết mở rộng hệ thống bán lẻ và cung cấp các sản phẩm nông sản cho thị trường Mỹ và mở rộng đầu tư vào một số thị trường châu Á như mở rộng vùng nuôi tại Indonesia.

Nhận thấy cơ hội phát triển cá tra không còn như lúc trước, Công ty Cổ phần thủy sản Vĩnh Hoàn đã mở rộng đầu tư đa ngành từ vài năm nay. Vĩnh Hoàn đã đầu tư mở 2 nhà máy say xát lúa gạo và 1 nhà máy sản xuất Collagen. Hiện tại, website của Vĩnh Hoàn tràn ngập hình ảnh sản phẩm gạo, Collagen bên cạnh sản phẩm cá tra.

Đại diện của Vĩnh Hoàn cho biết, đến nay, Vĩnh Hoàn đã xuất khẩu được gạo cấp cao và sản phẩm Collagen sang một số thị trường với giá bán cao và đã có bước khởi đầu khá thành công.

Mặc dù các doanh nghiệp đã chọn hướng đa ngành để tránh rủi ro trong kinh doanh cá tra, nhưng có vẻ như cá tra vẫn còn tiếp tục làm đau đầu doanh nghiệp. Cuối năm ngoái, Nga đã có lệnh cấm nhập khẩu cá tra Việt Nam sau khi Cơ quan Kiểm dịch động thực vật Liên bang Nga đi thăm, kiểm tra một số vùng nuôi và nhà máy sản xuất tại Việt Nam.

Cánh cửa xuất khẩu cá tra tại Mỹ cũng có nguy cơ bị khép lại. Đầu năm nay, Quốc hội Mỹ đã thông qua Luật Nông trại, có các điều khoản ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu cá tra của Việt Nam. Trong đó, có điều khoản quy định các sản phẩm thịt, cá, trứng nhập khẩu vào Mỹ đều phải dán nhãn xuất xứ nuôi trồng, nơi giết mổ và cách thức giết mổ tương thích với ngành đó tại nước này.

Quốc hội Mỹ cũng đã phê chuẩn việc chuyển chức năng giám sát cá da trơn, trong đó có cá basa và cá tra của Việt Nam, lâu nay vẫn thuộc Cơ quan Quản lý Dược phẩm và Thực phẩm (FDA) sang Bộ Nông nghiệp Mỹ. Như thế, có thể nhiều quy định mới về cá tra sẽ được thay đổi hoặc chồng chéo luật gây ảnh hưởng đến việc xuất khẩu cá tra sang nước này.

Ông Đào Trần Nhân, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Mỹ, cho biết, dựa theo điều khoản của Luật Nông trại mới, Việt Nam sẽ phải mất từ 5 đến 7 năm để nâng cấp quy trình sản xuất và chế biến theo tiêu chuẩn tương đương với những nhà nuôi trồng, sản xuất, chế biến Mỹ.

Ông Hòe, Vasep, cũng cho rằng tình hình khó có thể được đảo ngược./.