Hơn 20 năm đi tìm cách làm chủ cá bống tượng

Điều đáng chú ý là kỹ thuật sinh sản nhân tạo của cá bống tượng đã được nghiên cứu từ khá sớm. Nhưng ngay cả khi con người đã làm cho cá sinh sản được trong trại giống, những nghiên cứu sau đó vẫn liên tục chỉ ra các nút thắt khác: cá bột hao hụt cao, cá giống tăng trưởng chậm, khó chuyển từ thức ăn sống sang thức ăn công nghiệp và thiếu loại thức ăn viên được thiết kế riêng cho loài này.

Đó cũng là cách nghề nuôi cá bống tượng phát triển trong hơn hai thập niên qua: không thiếu giá trị, nhưng cứ mỗi lần giải được một vấn đề, một giới hạn khác lại hiện ra.

Làm cho cá sinh sản được mới chỉ là bước đầu

Trong ký ức của nhiều người nuôi ở miền Tây, cá bống tượng từng gắn với nguồn giống tự nhiên. Cá có giá, nhưng nguồn giống không chủ động, số lượng thất thường và rất khó hình thành quy mô nuôi lớn nếu đầu vào quan trọng nhất vẫn phải chờ tự nhiên cung cấp.

Ông Tám Tiếu bước vào nghề trong bối cảnh đó. Qua nhiều năm làm giống, ông từng bước chủ động được sinh sản và xây dựng quy trình sản xuất cá bống tượng tại trại gia đình. Ông là người đã nhiều đóng góp nghề sản xuất giống và cá cảnh ở Mỹ Tho, Tiền Giang cũ.

Ở thời điểm ấy, đây là một bước tiến lớn. Người nuôi không còn phải hoàn toàn trông chờ vào nguồn cá giống tự nhiên, còn người làm giống bắt đầu kiểm soát được một phần chu kỳ sống của con cá.

Nhưng rồi một nghịch lý xuất hiện rất nhanh: cá có thể nở rất nhiều, nhưng số cá sống được đến giai đoạn giống lại là câu chuyện khác.

Điểm khó nhất nằm ở những ngày cá nhỏ nhất

Cá bống tượng mới nở rất nhỏ, khả năng bắt mồi yếu và nhạy cảm với biến động môi trường. Trong giai đoạn này, chỉ cần thức ăn không phù hợp hoặc nước suy giảm nhanh, tỷ lệ hao hụt có thể tăng mạnh.

Đây không phải vấn đề riêng của một trại giống. Các nghiên cứu trên cá bống tượng từ lâu đã xem tỷ lệ chết cao ở cá bột và tốc độ tăng trưởng chậm của cá giống là những điểm nghẽn chính khiến sản xuất giống quy mô lớn gặp khó khăn. Có nghiên cứu ghi nhận việc ương cá từ khoảng 5 g lên 50 g có thể kéo dài gần một năm.

Nói cách khác, chủ động sinh sản mới giải được câu hỏi “làm sao có cá con”. Câu hỏi khó hơn sau đó là làm thế nào để đủ nhiều cá con sống, lớn và trở thành cá giống có giá trị thương mại.

Đó cũng là bài toán mà thế hệ của Nguyễn Quốc Đạt tiếp tục gặp lại.

Người con trở về khi nghề nuôi đã bước sang bài toán khác

Nguyễn Quốc Đạt tốt nghiệp ngành Nuôi trồng Thủy sản tại Đại học Nông Lâm TP.HCM, sau đó làm việc trong lĩnh vực sản xuất và kinh doanh thuốc thú y - thủy sản. Quãng thời gian đi nhiều vùng nuôi giúp anh nhìn thấy một thực tế quen thuộc: rất nhiều giải pháp chỉ xuất hiện khi cá đã bệnh, môi trường đã xấu hoặc thiệt hại đã bắt đầu.

Khi trở về trại gia đình, Đạt bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến những gì xảy ra trước đó, đặc biệt là giai đoạn cá còn rất nhỏ. Nếu có thể kiểm soát tốt ngay từ đầu, nhiều rủi ro ở phía sau có thể được giảm bớt.

Một trong những thay đổi quan trọng là đưa luân trùng vào quy trình ương cá bột.

Luân trùng có kích thước nhỏ, chuyển động chậm và phù hợp với khả năng bắt mồi của cá ở giai đoạn đầu. Nghiên cứu trên cá bống tượng cũng cho thấy việc sử dụng luân trùng kết hợp điều kiện ương phù hợp có thể cải thiện đáng kể tỷ lệ sống của cá bột; một nghiên cứu khác ghi nhận tỷ lệ sống 42% sau 30 ngày ở mật độ 15 cá/L khi sử dụng luân trùng và Artemia trong quy trình ương.

Tại trại của gia đình Đạt, tỷ lệ sống khi sử dụng luân trùng hiện đạt khoảng 50-60%.

Con số ấy quan trọng không phải vì nó tạo ra một thành tích đẹp, mà vì nó thay đổi trực tiếp khả năng sản xuất. Khi tỷ lệ sống được nâng lên và ổn định hơn, số cá giống có thể đưa ra thị trường cũng tăng theo.

Hiện trại sản xuất khoảng 200.000-300.000 cá giống mỗi tháng, và kế hoạch tiếp theo là tiến tới 500.000 con/tháng.

Nhưng cũng chính khi sản lượng tăng lên, một vấn đề mới bắt đầu hiện rõ.

Người nuôi không chỉ cần cá giống, họ cần cá đủ sức đi tiếp

Cá giống hiện được trại cung cấp chủ yếu ở ba cỡ 34- cm, 4-5 cm và 5-6 cm. Thời gian tới, Đạt dự kiến đưa thêm các cỡ lớn hơn gồm 6-7 cm, 8-10 cm và 10-12 cm.

Phía sau việc tăng thêm vài centimet không đơn giản là mở rộng danh mục sản phẩm.

Cá giống càng nhỏ, phần rủi ro còn lại càng được chuyển sang người nuôi. Họ phải tiếp tục ương, phân đàn, quản lý môi trường và chấp nhận hao hụt cho đến khi cá đủ lớn và ổn định hơn.

Nếu trại giống giữ cá lâu hơn và bán ở kích thước lớn hơn, một phần rủi ro đó được giữ lại ở nơi có điều kiện ương chuyên nghiệp hơn. Người nuôi nhận được con cá lớn hơn, nhưng cơ sở giống phải chịu thêm chi phí thức ăn, diện tích, thời gian và nguy cơ hao hụt.

Và chính ở giai đoạn này, điểm yếu lâu nay của cá bống tượng lại quay trở lại: thức ăn.

Một con cá đắt tiền nhưng vẫn phải chạy theo con mồi sống

Cá bống tượng là loài săn mồi. Trong tự nhiên, thức ăn chính của chúng gồm tép nhỏ, cá nhỏ và các sinh vật đáy; nghiên cứu tại hồ Trị An cũng ghi nhận tôm nước ngọt nhỏ là thành phần thức ăn quan trọng nhất.

Đặc tính đó trở thành lợi thế khi cá sống trong môi trường tự nhiên phong phú, nhưng lại là trở ngại khi đưa vào sản xuất quy mô lớn.

Ở vài ao nuôi, người nuôi vẫn có thể tìm cá mồi, tép hoặc các loại thức ăn tươi. Nhưng khi số lượng cá tăng lên hàng trăm nghìn con, câu hỏi không còn là cá có ăn hay không, mà là nguồn thức ăn ấy có thể cung cấp đều mỗi ngày, với chất lượng và giá thành ổn định hay không.

Thức ăn sống còn mang theo một khó khăn khác: người nuôi khó biết chính xác cá đã ăn bao nhiêu. Khi lượng thức ăn không đo được rõ ràng, rất khó tính hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR), rất khó biết một kilogram cá thực sự tốn bao nhiêu thức ăn và cũng khó so sánh hiệu quả giữa hai vụ nuôi.

Một nghiên cứu ở Việt Nam từ hơn 20 năm trước đã cho thấy cá bống tượng nuôi trong vịnh hồ có thể đạt hiệu quả kinh tế tốt khi tận dụng nguồn thức ăn tự nhiên phong phú. Nhưng cùng nghiên cứu đó cũng chỉ ra những vấn đề kéo dài đến nay như tăng trưởng chậm, hành vi ăn đặc thù, thiếu thức ăn công thức và tỷ lệ chết cao.

Hai thập niên trôi qua, điểm nghẽn thức ăn vẫn chưa biến mất.

Thử thách tiếp theo là làm cho cá chấp nhận một viên thức ăn

Đạt bắt đầu thử tập cá bống tượng ăn thức ăn công nghiệp.

Đây là chi tiết có thể quyết định bước phát triển tiếp theo của trại, bởi cá bống tượng vốn nổi tiếng khó chuyển từ thức ăn sống sang thức ăn công thức. Các nghiên cứu quốc tế xem giai đoạn chuyển tiếp này là một trong những trở ngại chính của loài: cá thường từ chối thức ăn viên và tỷ lệ chết có thể tăng cao trong quá trình chuyển đổi.

Vấn đề vì vậy không chỉ là tạo ra một viên thức ăn đủ protein. Con cá phải chịu ăn nó.

Mùi dẫn dụ, độ mềm, kích thước viên, thời điểm chuyển thức ăn và tập tính bắt mồi đều trở thành những biến số phải thử. Có cá chấp nhận trước, có cá tiếp tục chờ con mồi sống; chuyển quá nhanh có thể khiến cá bỏ ăn, nhưng kéo dài thức ăn sống quá lâu lại giữ nguyên giới hạn cũ của mô hình.

Đây có thể là nút thắt khó nhất, nhưng cũng là nút thắt có giá trị nhất nếu được giải quyết.

Bởi khi cá ăn được thức ăn có định lượng, nghề nuôi bắt đầu có thêm những thứ mà trước đây rất khó có: biết lượng thức ăn đưa xuống, biết tốc độ tăng trưởng, tính được FCR, so sánh giá thành và từng bước tự động hóa quá trình cho ăn.

Từ đây, câu chuyện không còn chỉ là nuôi được cá bống tượng, mà là nuôi một cách có thể tính toán được.

Sản phẩm gợi ý

Bống tượng giống 5-6cm

3.000đ

Từ 300.000 lên 500.000 con là nơi quy trình phải chứng minh chính mình

Ở sản lượng 200.000-300.000 cá giống mỗi tháng, kinh nghiệm của người làm nghề vẫn có thể bù đắp khá nhiều biến động. Nhưng khi mục tiêu tiến lên 500.000 con/tháng và đồng thời giữ cá đến các size 8–10 cm hay 10–12 cm, mọi điểm yếu của quy trình sẽ được khuếch đại.

Chênh lệch 10% tỷ lệ sống khi đó không còn là một con số nhỏ. Nó có thể tương ứng với hàng chục nghìn con cá.

Thời gian ương dài thêm vài tuần cũng không còn đơn thuần là thêm vài tuần. Nó đồng nghĩa với thêm thức ăn, thêm diện tích, thêm công chăm sóc và thêm rủi ro.

Vì vậy, bước từ 300.000 lên 500.000 con không chỉ là câu chuyện nâng công suất. Đó là lúc kinh nghiệm tích lũy qua hai thế hệ phải chứng minh rằng nó có thể chuyển thành một quy trình đủ ổn định để mở rộng.

Một hành trình hơn 20 năm nhưng vẫn chưa đến đích

Nhìn lại, hành trình của cá bống tượng tại trại gia đình ông Tám Tiếu giống như một chuỗi nút thắt nối tiếp nhau.

Khi nguồn giống tự nhiên là giới hạn, thế hệ trước tìm cách chủ động sinh sản. Khi cá bột hao hụt nhiều, thế hệ sau tập trung vào thức ăn sống và nâng tỷ lệ sống lên khoảng 50-60%.

Khi người nuôi cần cá khỏe hơn, trại bắt đầu kéo dài quá trình ương và mở rộng từ size 3-4 cm đến mục tiêu 10-12 cm. Khi giữ cá lâu hơn và nâng sản lượng, giới hạn của cá mồi xuất hiện, kéo theo bài toán thức ăn viên.

Và nếu bài toán thức ăn được giải quyết, những câu hỏi tiếp theo sẽ lại xuất hiện: FCR bao nhiêu là hợp lý, thời gian nuôi có thể rút ngắn đến đâu, giá thành một kilogram cá có thể giảm bao nhiêu và quy mô nào mới thực sự hiệu quả.

Đó là lý do cá bống tượng sau hơn hai thập niên vẫn là một hành trình đáng theo dõi.

Không phải vì người nuôi chưa biết cách làm cho cá sinh sản, mà vì để biến một loài cá đặc sản thành một đối tượng nuôi có thể mở rộng cần nhiều hơn rất nhiều: con giống phải sống tốt hơn, cá phải lớn nhanh hơn, thức ăn phải chủ động hơn và cuối cùng mọi thứ phải đo lường được bằng chi phí, tăng trưởng và hiệu quả.

Ở thế hệ ông Tám Tiếu, câu hỏi lớn là làm sao chủ động được con giống.

Đến thế hệ Nguyễn Quốc Đạt, lời giải đã đi xa hơn: làm sao biến một con cá khó nuôi thành một quy trình có thể lặp lại và mở rộng.