Nuôi trồng kết hợp đa bậc dinh dưỡng (IMTA): Giải pháp bền vững cho ngành thủy sản

Mô hình nuôi trồng thủy sản kết hợp đa bậc dinh dưỡng (IMTA – Integrated Multi-Trophic Aquaculture) nổi lên như một giải pháp hiệu quả nhằm tối ưu hóa sử dụng tài nguyên, giảm thiểu tác động môi trường và nâng cao hiệu quả kinh tế. Bài viết này trình bày nguyên lý hoạt động, lợi ích, thực tiễn triển khai và triển vọng phát triển của mô hình IMTA tại Việt Nam và trên thế giới.

Ngành thủy sản đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo an ninh lương thực và phát triển kinh tế ở nhiều quốc gia. Tuy nhiên, các hình thức nuôi trồng đơn loài truyền thống hiện nay bộc lộ nhiều hạn chế như phát sinh lượng lớn chất thải, gây phú dưỡng nguồn nước và gia tăng nguy cơ dịch bệnh. Trong bối cảnh đó, mô hình nuôi trồng kết hợp đa bậc dinh dưỡng (IMTA) được xem là hướng đi mới phù hợp với mục tiêu phát triển thủy sản bền vững, sinh thái và kinh tế tuần hoàn.

Khái niệm và nguyên lý hoạt động của IMTA

IMTA là mô hình nuôi kết hợp nhiều loài sinh vật thủy sinh ở các bậc dinh dưỡng khác nhau trong cùng một hệ thống. Nguyên lý cốt lõi là tái sử dụng chất thải từ loài này làm nguồn dinh dưỡng cho loài khác, từ đó hình thành một chu trình dinh dưỡng khép kín.

Một hệ thống IMTA điển hình bao gồm:

- Nhóm loài chính (như cá biển, tôm): tạo ra chất thải hữu cơ và các hợp chất dinh dưỡng hòa tan.

- Nhóm lọc chất hữu cơ (như hàu, vẹm, sò huyết): tiêu thụ các hạt mùn bã và thức ăn dư thừa.

- Nhóm hấp thụ dinh dưỡng hòa tan (như rong biển, tảo): sử dụng các hợp chất chứa nitơ và phospho trong nước thải để phát triển.

Cấu trúc này tạo ra mối quan hệ cộng sinh giữa các loài, tối ưu hóa sử dụng tài nguyên và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

Giảm thiểu ô nhiễm môi trường là một trong những lợi ích của mô hình IMTA mang lại

Lợi ích của mô hình IMTA 

- Giảm thiểu ô nhiễm môi trường: IMTA góp phần làm giảm đáng kể lượng chất thải thải ra môi trường nhờ khả năng tái sử dụng chất dinh dưỡng trong hệ thống. Việc này giúp hạn chế hiện tượng phú dưỡng và cải thiện chất lượng nước trong khu vực nuôi.

- Tối ưu hóa tài nguyên và chi phí: Việc tận dụng toàn bộ dòng dinh dưỡng nội tại giúp giảm chi phí thức ăn, đồng thời cắt giảm chi phí xử lý chất thải. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh chi phí sản xuất đang có xu hướng tăng.

- Gia tăng hiệu quả kinh tế: IMTA cho phép khai thác nhiều đối tượng nuôi trên cùng một diện tích mặt nước như cá, nhuyễn thể và rong biển, từ đó đa dạng hóa sản phẩm, tăng giá trị kinh tế và giảm rủi ro sản xuất.

- Góp phần duy trì cân bằng sinh thái: Các loài trong hệ thống IMTA hỗ trợ nhau về mặt sinh thái, góp phần duy trì môi trường ổn định, giảm nguy cơ bùng phát dịch bệnh và tạo điều kiện cho phát triển bền vững.

Thực tiễn triển khai IMTA

Trên thế giới

IMTA đã được ứng dụng thành công tại nhiều quốc gia như Canada, Na Uy, Chile, Trung Quốc, nơi tích hợp nuôi cá hồi với vẹm biển và rong biển. Các mô hình này đã chứng minh tính hiệu quả trong việc nâng cao sản lượng và bảo vệ môi trường biển.

Tại Việt Nam

Tại Việt Nam, một số địa phương ven biển như Khánh Hòa, Ninh Thuận, Quảng Ninh đã tiến hành thí điểm mô hình IMTA với các tổ hợp như: cá biển – rong sụn – hàu, hoặc tôm – sò huyết – rong câu. Kết quả cho thấy mô hình vừa đạt hiệu quả kinh tế khả quan, vừa cải thiện chất lượng môi trường nuôi và hạn chế dịch bệnh.

Thách thức và triển vọng

Những thách thức hiện tại: 

- Mô hình IMTA đòi hỏi kiến thức sâu về sinh thái học và quản lý hệ thống tích hợp.

- Chi phí đầu tư ban đầu cao, đặc biệt đối với các hệ thống có xử lý tuần hoàn.

- Thiếu chính sách hỗ trợ, hướng dẫn kỹ thuật và mô hình mẫu để người nuôi tham khảo.

IMTA là một hướng tiếp cận tiên tiến và bền vững trong nuôi trồng thủy sản, góp phần giải quyết đồng thời các vấn đề môi trường, hiệu quả kinh tế và cân bằng sinh thái

Triển vọng phát triển:

Với xu thế toàn cầu hướng đến thủy sản sạch, truy xuất nguồn gốc và thân thiện với môi trường, IMTA đang dần khẳng định vị thế là giải pháp nuôi trồng thủy sản thế hệ mới. Nếu được hỗ trợ đồng bộ bởi các chính sách khuyến nông, khoa học kỹ thuật và đầu tư hạ tầng, mô hình này sẽ có khả năng mở rộng mạnh mẽ trong thời gian tới.

IMTA là một hướng tiếp cận tiên tiến và bền vững trong nuôi trồng thủy sản, góp phần giải quyết đồng thời các vấn đề môi trường, hiệu quả kinh tế và cân bằng sinh thái. Để khai thác hết tiềm năng của mô hình này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, cơ quan khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng nuôi trồng thủy sản. Đây sẽ là nền tảng vững chắc để xây dựng ngành thủy sản xanh, sạch, tuần hoàn và có trách nhiệm trong tương lai./.