Ốc đinh trong ao tôm Đồng bằng sông Cửu Long: Có loại cua ăn, có loại trở thành dịch hại

Cùng gọi là ốc đinh nhưng có thể thuộc hai nhóm khác nhau

Ốc đinh là tên gọi dân gian, không phải tên khoa học của một loài riêng biệt. Trong các thủy vực Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều loài có vỏ thuôn dài, hình tháp nhọn được người dân gọi chung bằng tên này.

Đáng chú ý có hai nhóm thường gặp:

Nhóm Thiaridae, gồm Sermyla, Melanoides và Thiara, chủ yếu gắn với môi trường nước ngọt hoặc nước có độ mặn thấp, dù khả năng chịu mặn khác nhau giữa các loài. Một số loài có khả năng sinh sản nhanh, vỏ tương đối dày và thích nghi tốt với nền đáy giàu mùn hữu cơ.

Nhóm Potamididae, gồm Cerithidea và Pirenella, phổ biến tại các bãi bùn, cửa sông và rừng ngập mặn. Chúng thích nghi với môi trường chịu ảnh hưởng thủy triều, ăn vi tảo đáy, màng sinh học và mùn bã hữu cơ.

Tuy nhiên, không thể căn cứ vào độ mặn để khẳng định ao đang có nhóm ốc nào. Thực tế vùng tôm - lúa luân canh mặn - ngọt cho thấy các nhóm ốc vốn thường gặp ở nước ngọt vẫn có thể tồn tại và phát triển trong hệ thống nuôi tôm.

Vuốt ngang để xem hết bảng →

Khảo sát thực tế: Ốc nước ngọt có thể chiếm ưu thế trong vùng nuôi tôm

Một nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim Liên và Dương Thị Hoàng Oanh, công bố năm 2014, đã khảo sát động vật đáy trong hai hệ thống tôm - lúa tại Cà Mau từ tháng 1 đến tháng 6/2013.

Kết quả ghi nhận 12 loài động vật đáy, trong đó nhóm chân bụng (Gastropoda) chiếm 78-94% mật độ cá thể, với Sermyla thuộc họ Thiaridae là nhóm chiếm ưu thế. Các loài khác được ghi nhận gồm Melanoides tuberculata và Thiara sp.

Mật độ động vật đáy trung bình tại hai hệ thống tôm - lúa lần lượt đạt 425 và 464 cá thể/m², so với khoảng 700 cá thể/m² tại kênh cấp nước.

Tại Bạc Liêu, một nghiên cứu công bố năm 2021 cũng ghi nhận Sermyla riqueti và Cerithidea cingulata (tên gọi được sử dụng trong nghiên cứu) trong số những loài thân mềm chiếm ưu thế tại các điểm khảo sát vùng nuôi tôm. Nghiên cứu ghi nhận 46 loài thân mềm, trong đó 32 loài chân bụng, đồng thời cho thấy tính chất nền đáy có mối tương quan đáng kể với sự phân bố của chúng.

Các kết quả này cho thấy ốc đinh trong vùng nuôi tôm Đồng bằng sông Cửu Long không chỉ thuộc nhóm ốc nước lợ điển hình. Thành phần loài thay đổi theo môi trường, chế độ mặn - ngọt và điều kiện nền đáy.

Tuy nhiên, đây là các kết quả khảo sát tại những địa điểm cụ thể, chưa đủ để kết luận nhóm nào chiếm ưu thế tuyệt đối trên toàn vùng.

Vì sao có loại ốc cua ăn được, có loại cua không ăn?

Cua biển có đôi càng khỏe, có khả năng nghiền vỡ vỏ nhuyễn thể để lấy phần thịt bên trong. Nhưng không phải con ốc nào cũng là nguồn thức ăn dễ khai thác.

Một nghiên cứu của Dudgeon và Cheung công bố năm 1990 trên Journal of Zoology đã kiểm tra khả năng lựa chọn năm loài ốc của cua nước ngọt Somanniathelphusa sinensis.

Kết quả cho thấy loài Sinotaia quadrata có lớp vỏ bảo vệ hiệu quả đến mức cua trong thí nghiệm không thể tấn công thành công. Với Melanoides tuberculata, cua nhỏ cũng gặp khó khăn khi xử lý vỏ. Ngược lại, những loài ốc vỏ mỏng hơn dễ bị cua lựa chọn và tiêu thụ.

Điều này cho thấy khả năng bị cua ăn phụ thuộc vào ít nhất ba yếu tố: độ bền và cấu trúc vỏ ốc, kích thước và sức càng cua, cùng lượng thịt thu được so với công sức phá vỏ.

Một con ốc có vỏ quá dày, khó nghiền nhưng phần thịt ít có thể không hấp dẫn bằng những con mồi dễ xử lý hơn.

Dù vậy, nghiên cứu trên thực hiện với cua nước ngọt, chưa phải cua biển nuôi ở Đồng bằng sông Cửu Long. Hiện chưa đủ bằng chứng thực nghiệm để khẳng định nhóm ốc Thiaridae luôn khó bị cua biển ăn hơn nhóm Potamididae.

Cua biển có thể kiểm soát ốc đinh trong mô hình tôm - rừng

Tại Thạnh Phú, Bến Tre, một thử nghiệm của Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản II thực hiện năm 2014 đã quan sát trực tiếp khả năng ăn ốc đinh của cua biển.

Trong ba thùng thử nghiệm, mỗi thùng thả một con cua cùng 50 con ốc. Sau hai ngày, trung bình mỗi con cua ăn 6 con ốc, tương đương khoảng 3 con/cua/ngày. Cua sử dụng càng nghiền vỡ vỏ trước khi ăn phần thịt.

Khảo sát tại ba hộ nuôi tôm - rừng cũng ghi nhận mật độ ốc đinh ở những khu vực tập trung ven mép nước lên đến 865-970 con/m². Đây là mật độ tại các điểm có nhiều ốc, không đại diện cho toàn bộ diện tích ao.

Thử nghiệm kết hợp cải tạo ao, thu gom thủ công và nuôi xen cua cho thấy khả năng hạn chế mật độ ốc so với một số phương án đối chứng.

Tuy nhiên, tài liệu chưa xác định rõ tên khoa học của loài ốc được cua tiêu thụ. Do đó, không thể suy rộng kết quả này cho tất cả các loài được gọi là ốc đinh.

Khi nào ốc đinh trở thành sinh vật gây hại?

Trong tự nhiên, ốc đinh tham gia tiêu thụ vi tảo và mùn bã hữu cơ, đồng thời là nguồn thức ăn của các động vật khác. Nhưng trong ao nuôi, khi mật độ tăng quá cao, vai trò của chúng có thể chuyển từ một mắt xích sinh thái sang đối tượng cạnh tranh tài nguyên với vật nuôi.

Ở ao tôm, ốc có thể cạnh tranh thức ăn tự nhiên, tiêu thụ oxy và tăng lượng chất thải hữu cơ. Hoạt động di chuyển và kiếm ăn của quần thể lớn cũng có thể làm xáo trộn lớp tảo và bùn đáy.

Theo tài liệu kỹ thuật của FAO, ốc thuộc nhóm Cerithidea khi phát triển dày đặc có thể làm bong lớp tảo đáy, khiến bùn bị khuấy lên và chất hữu cơ tích tụ, phân hủy, làm tăng nguy cơ phát sinh H₂S.

Một số khảo sát thực tế còn ghi nhận ao có nhiều ốc thường đi kèm hiện tượng giảm độ kiềm. Tuy nhiên, chưa đủ cơ sở để kết luận ốc là nguyên nhân trực tiếp gây mềm vỏ, khó lột xác hoặc những bệnh nguy hiểm như EHP và AHPND.

Điều quan trọng là mật độ ốc cao có thể làm tăng áp lực lên hệ thống ao nuôi, nhưng không đồng nghĩa mọi loài ốc đều gây hại như nhau.

Quản lý ốc đinh theo từng mô hình nuôi

Trong điều kiện Đồng bằng sông Cửu Long, biện pháp quản lý cần phù hợp với từng hệ thống:

• Tôm - lúa: Chú ý các nhóm Sermyla, Melanoides và Thiara, nhất là khi ao có giai đoạn nước ngọt kéo dài. Cần theo dõi mật độ trước và sau khi chuyển vụ.

• Tôm - rừng, tôm - cua quảng canh: Có thể tận dụng một phần ốc tự nhiên làm thức ăn cho cua, nhưng cần kiểm soát khi quần thể phát triển quá mức. Không nên chủ động đưa ốc không rõ nguồn gốc vào ao.

• Tôm thâm canh: Ưu tiên hạn chế ốc xâm nhập từ nước cấp, cải tạo đáy giữa các vụ và thu gom cơ học. Không tự ý sử dụng hóa chất diệt ốc khi đang có tôm.

Hiện chưa có ngưỡng mật độ ốc đinh an toàn chung cho các mô hình nuôi. Vì vậy, cần đánh giá đồng thời loài ốc, mức độ phát triển, chất lượng nền đáy và tình trạng vật nuôi trước khi quyết định xử lý.

Nguyên tắc an toàn cho người nuôi

1. Không xem tất cả ốc đinh là cùng một loài hoặc có cùng tác hại.

2. Không mặc định cua ăn được mọi loại ốc đinh trong ao.

3. Không để quần thể ốc phát triển quá mức, đặc biệt ở ao tôm thâm canh.

4. Không đưa ốc thu gom từ nguồn không kiểm soát vào ao làm thức ăn cho cua.

5. Không dùng hóa chất diệt ốc theo cảm tính, tránh gây độc cho vật nuôi và ô nhiễm thứ cấp.

Ốc đinh không hoàn toàn có lợi hay có hại. Trong hệ sinh thái tự nhiên, chúng tham gia chu trình dinh dưỡng; trong ao nuôi cua, một số loài có thể trở thành thức ăn; nhưng trong ao tôm, quần thể phát triển quá mức lại gây bất lợi.

Đối với Đồng bằng sông Cửu Long, nơi các hệ thống nuôi chịu biến động mặn - ngọt rất khác nhau, việc xác định đúng loài ốc và vai trò của chúng trong từng mô hình quan trọng hơn nhiều so với việc tìm cách tiêu diệt tất cả.

Nguồn tham khảo:

• Nguyễn Thị Kim Liên & Dương Thị Hoàng Oanh (2014). Diversity of Zoobenthos Community in the Rotational Rice-Tiger Shrimp System – khảo sát Cà Mau.

• Âu Văn Hóa và cộng sự (2021). Tương quan giữa tính chất nền đáy lên sự phân bố ngành động vật thân mềm ở khu vực nuôi tôm, Bạc Liêu.

• Đoàn Văn Bảy & Nguyễn Văn Phụng, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản II (2015). Các giải pháp xử lý ốc đinh trong mô hình nuôi tôm – rừng kết hợp ở tỉnh Bến Tre.

• Dudgeon & Cheung (1990). Selection of gastropod prey by a tropical freshwater crab. Journal of Zoology.

• FAO. Manual on Pond Culture of Penaeid Shrimp, mục 9.2.4, Snails.