Phát triển sản xuất và tiêu thụ cá rô phi cần vượt qua nhiều thách thức

Cá rô phi nhiều tiềm năng phát triển

Trong các loài cá thịt trắng nước ngọt thì cá rô phi được đánh giá có chất lượng thịt thơm ngon, ít xương, dễ chế biến, giá cả phù hợp nên loài cá này ngày càng được sử dụng phổ biến trong bửa ăn của người tiêu dùng trong nước. Chính vì vậy mà nhu cầu tiêu thụ cá rô phi thị trường nội địa ngày càng tăng. Không những thị trường trong nước mà nhu cầu tiêu thụ cá rô phi của người tiêu dùng thế giới cũng ngày càng tăng nên tiềm năng xuất khẩu của cá rô phi cũng rất lớn. Trong 10 năm vừa qua, sản lượng cá rô phi của thế giới tăng từ 15-20%, trong đó Mỹ là một trong những thị trường tiêu thụ cá rô phi lớn nhất trên toàn cầu với giá trị nhập khẩu năm 2014 đạt 1,1 tỷ USD. Bên cạnh đó, giá cá rô phi cũng tăng qua từng năm, từ mức chỉ 3,5 USD/kg năm 2009 tăng lên 4,5 USD/kg vào năm 2014.

Qua 10 năm phát triển, doanh nghiệp và nông dân Việt Nam đã có nhiều kinh nghiệm nuôi cá rô phi. Các doanh nghiệp chế biến thức ăn thủy sản cũng đã đầu tư nhiều dây chuyển sản xuất thức ăn cá rô phi công nghiệp. Các nhà máy chế biến cá tra xuất khẩu hoàn toàn có thể chuyển sang chế biến cá rô phi mà không cần phải đầu tư nhiều. Hơn nửa, nước ta có thể phát triển nuôi cá rô phi không những ở các ao hồ, lồng bè nước ngọt mà còn có thể nuôi cá rô phi ở các vùng nước lợ ven biển với chất lượng thịt cao hơn. Trong khi đó, nước xuất khẩu cá rô phi lớn nhất thế giới hiện nay là Trung Quốc chỉ nuôi cá rô phi trong các vùng nước ngọt.

Theo Tổng cục Thủy sản (Bộ Nông nghiệp và PTNT), cá rô phi hiện đang là đối tượng nuôi có thị trường tiêu thụ tốt trong nước lẫn xuất khẩu và cũng là một trong những đối tượng chủ lực trong kế hoạch tái cơ cấu của ngành thủy sản. Năm 2015, tổng sản lượng cá rô phi các vùng trên cả nước là 187.800 tấn, diện tích đạt 25.748 ha và 1.210.465m3 lồng nuôi, giá trị ước đạt 4.200 tỷ đồng, tương đương 200 triệu USD, chiếm khoảng 3% giá trị nuôi trồng thủy sản. Xuất khẩu cá rô phi năm 2015 hơn 27,5 triệu USD với hơn 60 quốc gia và vùng lãnh thổ, tăng nhẹ so với năm 2014.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), hiện nay, các nước sản xuất cá rô phi lớn trên thế giới bao gồm: Trung Quốc, Ai Cập, Philippines, Thái Lan, Indonesia, Mỹ Latinh, Ghana. Trong năm 2014 và năm 2015, một số quốc gia như Bangladesh, Mexico, Ai Cập, và Brazil cũng mở rộng sản xuất cá rô phi bằng việc xây dựng thêm nhiều trang trại và tăng năng suất cao hơn. Sản lượng cá rô phi toàn cầu năm 2015 ước tính đạt 5.576.800 tấn; trong đó Trung Quốc là nhà sản xuất cá rô phi hàng đầu với sản lượng 1.800.000 tấn (năm 2015), Indonesia là nhà sản xuất lớn thứ hai với sản lượng hơn 1.100.000 tấn. Trong những năm gần đây, toàn cầu có xu hướng sử dụng nhiều các mặt hàng cá rô phi, đặc biệt có nhu cầu mạnh mẽ với cá rô phi philê đông lạnh/tươi. VASEP dự báo trong 10 năm tới, tốc độ tăng trưởng ngành cá rô phi dự kiến sẽ tiếp tục phát triển.

Nhiều khó khăn cần vượt qua

Mặc dù, Việt Nam có nhiềm tiềm năng để phát triển sản xuất cá rô phi để phục vụ tiêu dùng trong nước và xuất khẩu nhưng trong nội tại ngành sản xuất cá rô phi còn quá nhiều khó khăn. Theo Hội Nghề cá tỉnh Tiền Giang, hiện nay hệ số nuôi cá rô phi trong bè bình quân 1,7-2,0 (cần 1,7-1,8 kg thức ăn để tạo thành 01 kg cá thành phẩm) với giá thức ăn khoảng 11.000 đồng/kg thì chi phí thức ăn đã gần 20.000 đồng/kg. Nếu cộng với tiền giống, tỉ lệ hao hụt, vật tư, phòng trừ bệnh, xử lí môi trường… thì giá thành đội lên tới 33.000 đồng/kg (tương đương 1,5 USD/kg).

Trong khi đó, theo TS Lê Thanh Lựu, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Nuôi trồng thủy sản I (Bộ Nông nghiệp và PTNT), để có 1kg cá rô phi phi-lê cần 3 kg cá nguyên liệu, tức là phải tốn từ 4,5 USD cho mỗi kg cá rô phi phi lê. Nếu cộng cả chi phí chế biến, cấp đông, vận chuyển…, thì phải bán trên trên 6 USD/kg phi lê mới có lãi. Trong khi thị trường cá rô phi phi-lê thế giới hiện chỉ xoay quanh 4-5 USD/kg.

Thức ăn chăn nuôi nói chung, trong đó có thức ăn cho cá của Việt Nam hiện nay thuộc vào loại đắt nhất thế giới. Nguyên nhân là do dù thức ăn cho cá rô phi, cũng như các loại cá thông thường khác chủ yếu chỉ có đậu tương, ngô, một ít bột cá… nên các nhà máy thức ăn chăn nuôi trong nước đều có thể sản xuất tốt. Tuy nhiên, các doanh nghiệp này có mức lời quá cao, cộng với nguyên liệu phải nhập khẩu tới 60-70%. Ngoài ra, đa số các nhà máy lớn của Việt Nam lại là của các công ty nước ngoài nên cơ chế để kiểm soát giá chưa phát huy hiệu quả.

Về vấn đề thị trường, Tổng cục Thủy sản (Bộ Nông nghiệp và PTNT) cho biết, Việt Nam là nước đi sau trong sản xuất cá rô phi nên các thị trường nhập khẩu cá rô phi lớn trên thế giới hiện đã có nhà cung cấp. Do đó để xuất khẩu được cá rô phi vào các thị trường lớn thì Việt Nam sẽ vấp phải sự cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ rất mạnh cung cấp sản phẩm này. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất của sản xuất cá rô phi nước ta hiện nay là nguồn giống, bởi nguồn giống cá rô phi của Việt Nam chưa tốt, chưa tự chủ được nguồn giống mà phải phụ thuộc vào nhập khẩu. Đối với vấn đề con giống ở phía Bắc gần như 100% con giống phải nhập khẩu từ Trung Quốc và thiếu giống vào mùa Đông.

Cần giải quyết những vấn đề cơ bản

Để việc sản xuất và tiêu thụ cá rô phi phát triển bền vững trong thời gian tới, TS Lê Thanh Lựu cho rằng, cần phải giải có chính sách nghiên cứu, lai tạo nhằm chủ động được con giống, khuyến khích phát triển các nhà máy sản xuất thức ăn chăn nuôi trong nước để hạ giá thành thức ăn cá và tổ chức lại sản xuất để giảm chi phí và chia sẻ lợi nhuận giữa các tác nhân tham gia chuỗi sản xuất cá rô phi.

Theo đó, Tổng cục Thủy sản cho biết, Bộ Nông nghiệp và PTNT đã phê duyệt quy hoạch phát triển cá rô phi đến năm 2020, định hướng đến năm 2030; trong đó nhiệm vụ trọng tâm trước mắt là chuẩn bị nhập một số giống tốt ở nước ngoài về để nghiên cứu, chọn tạo tiến tới tự sản xuất được giống tốt. Đồng thời sẽ định hướng để các địa phương phát triển vùng nuôi, gắn với doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu để có định lượng cho phù hợp. 

Bộ Nông nghiệp và PTNT cũng vừa phê duyệt dự án chọn tạo giống rô phi với kinh phí 5 tỷ đồng để cho doanh nghiệp và các Viện nhập khẩu giống cá rô phi bố mẹ chất lượng cao. Từ đó, nghiên cứu chọn tạo, sản xuất giống cá rô phi F1 phục vụ cho nuôi thương phẩm tạo ra lượng sản phẩm rô phi hàng hoá lớn, chất lượng cao phục vụ cho xuất khẩu.

Mới đây, Tổng cục Thủy sản cũng đã có văn bản chỉ đạo các địa phương về việc tăng cường quản lý nuôi cá rô phi. Theo đó, Tổng cục Thủy sản đề nghị Sở Nông nghiệp và PTNT các tỉnh/thành phố chỉ đạo các đơn vị chức năng kiểm tra và đôn đốc công tác sản xuất cá rô phi của địa phương để cung cấp giống đảm bảo chất lượng cho người nuôi. Thực hiện tốt công tác quản lý chất lượng giống cá rô phi tại địa phương theo quy định hiện hành như kiểm tra điều kiện sản xuất, kinh doanh; kiểm dịch, kiểm tra chất lượng giống cá rô phi trước khi xuất bán.

Đồng thời, tiếp tục thực hiện tốt công tác quản lý nuôi, chỉ đạo phát triển nuôi cá rô phi theo quy hoạch chi tiết của từng địa phương phù hợp với quy hoạch kinh tế - xã hội. Không phát triển nuôi lồng bè tràn lan trên các dòng sông ngoài quy hoạch…; phát triển gắn với tái cơ cấu ngành thủy sản theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững, đảm bảo điều kiện vệ sinh thú y, an toàn thực phẩm... Ngoài ra, cần tuyên truyền, khuyến khích các hộ nuôi cá rô phi thương phẩm áp dụng theo quy phạm nuôi trồng thủy sản tốt (VietGAP)…