Quảng Trị: Khôi phục thành công nguồn gen cá chình mun phục vụ kinh tế

Từ nguy cơ cạn kiệt đến nghiên cứu tiên phong

Cá chình mun (tên khoa học: Anguilla bicolor, phân loài phổ biến tại Việt Nam là Anguilla bicolor pacifica) là một loài cá xương di cư, thuộc họ Cá chình (Anguillidae). Cá chình mun được xếp vào danh mục các loài Nguy cấp (EN) trong Sách đỏ Việt Nam do tình trạng khai thác quá mức, đặc biệt là đánh bắt cá chình kính ngoài tự nhiên để làm giống nuôi thương phẩm và sự suy giảm môi trường sống.

Mặc dù Quảng Trị là địa bàn phân bố của hai loài cá chình là cá chình hoa và cá chình mun, nhưng trong những năm gần đây, khả năng bắt gặp cá chình mun ngoài tự nhiên là cực kỳ hiếm. Trước thực trạng này, Công ty TNHH Dịch vụ Kim Long Việt Nam đã thực hiện nhiệm vụ khoa học công nghệ: “Nghiên cứu, khôi phục và phát triển nguồn gen cá chình mun phục vụ phát triển kinh tế” do Thạc sĩ Phan Thị Mỹ Hạnh làm chủ nhiệm.

Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam phân tích sâu về đa dạng nguồn gen và hoàn thiện quy trình ương giống cá chình mun từ nguồn giống bạch tử (cá chình kính), lấp đầy khoảng trống lớn trong các tài liệu nghiên cứu trước đó vốn chỉ tập trung vào cá chình hoa.

Thu hoạch cá chình mun giống - Ảnh: Sở KHCN Quảng Trị

Điểm sáng công nghệ: Giải mã DNA và đột phá tỷ lệ sống

Trong giai đoạn từ tháng 8/2023 đến tháng 4/2026, nhiệm vụ đã đạt được những kết quả khoa học và thực tiễn mang tính đột phá:

• Giải mã di truyền: Nhóm nghiên cứu đã phân tích DNA và giải trình tự gen của 31 mẫu cá chình mun thu thập tại 5 cửa sông lớn ở Quảng Trị. Kết quả khẳng định loài Anguilla bicolor pacifica tại đây có sự đa dạng haplotype cao, chứng minh quá trình tiến hóa phức tạp và phạm vi di cư rộng lớn.

• Kỷ lục ương giống: Quy trình ương 2 giai đoạn (từ cá bạch tử → cá giống cấp I → cá giống cấp II) đạt tỷ lệ sống ấn tượng 76,78%, vượt xa chỉ tiêu ban đầu.

• Sản lượng vượt mục tiêu: Thu hoạch thành công 8.446 con cá giống thương phẩm. Cá đạt kích thước trung bình 33,215 cm/con và khối lượng 50,363 g/con sau 8 tháng chăm sóc.

• Tái tạo tự nhiên: Nhóm thực hiện đã tiến hành thả gần 1.000 con cá chình mun giống về môi trường tự nhiên tại sông Long Đại để phục hồi nguồn lợi.

5 giải pháp then chốt để bảo tồn bền vững

Để bảo vệ loài thủy sản quý hiếm này, Thạc sĩ Phan Thị Mỹ Hạnh cùng các cộng sự đã đề xuất hệ thống giải pháp quản lý đồng bộ:

1. Kiểm soát khai thác: Áp dụng hạn ngạch, quy định mùa vụ cấm đánh bắt và thiết lập các khu bảo tồn theo mùa.

2. Chống hủy diệt: Tuyên truyền nâng cao nhận thức người dân, nghiêm cấm các hình thức đánh bắt mang tính tận diệt.

3. Quản lý công nghệ: Xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc giống cá chình rõ ràng.

4. Phối hợp liên ngành: Hoàn thiện cơ sở pháp lý và thắt chặt thực thi pháp luật giữa các cơ quan chức năng.

5. Mô hình cộng đồng: Trao quyền cho người dân địa phương tham gia giám sát, quyết định và hưởng lợi trực tiếp từ việc bảo tồn.

Tại hội nghị nghiệm thu, nhiệm vụ khoa học này được hội đồng chuyên môn đánh giá rất cao nhờ tính ứng dụng thực tiễn. Kết quả này không chỉ bảo vệ thành công một nguồn gen quý trước nguy cơ tuyệt chủng, mà còn là cơ sở khoa học nền tảng để xây dựng các mô hình nuôi cá chình mun thương phẩm trong tương lai, mở ra sinh kế mới giúp người dân nâng cao thu nhập và phát triển kinh tế biển vững bền.