Thả 150 con cá để diệt muỗi, Hawaii mất hơn một thế kỷ xử lý hệ quả sinh thái

Hơn một thế kỷ sau, loài cá nhỏ bé này lại trở thành một phần trong bài toán bảo tồn phức tạp của quần đảo, khi nhiều loài thủy sinh bản địa suy giảm mạnh trước sự xuất hiện của các loài cá ngoại lai.

Câu chuyện bắt đầu từ Gambusia affinis, thường được gọi là western mosquitofish – một loài cá nhỏ thuộc họ Poeciliidae, cùng nhóm với nhiều loài cá đẻ con phổ biến trong thú chơi cá cảnh.

Theo dữ liệu của Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS), năm 1905 khoảng 150 con G. affinis từ Texas được đưa đến Hawaii để thử nghiệm khả năng ăn ấu trùng muỗi. Đến năm 1910, con cháu của chúng đã được thả tại nhiều khu vực thuộc Oahu, Hawaii, Maui, Kauai và Molokai.

Ở thời điểm đó, đây được xem là một giải pháp sinh học đơn giản, rẻ tiền và đầy triển vọng.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: cá ăn muỗi không chỉ ăn muỗi.

Một loài cá nhỏ nhưng không hề “kén ăn”

Gambusia affinis là loài ăn tạp cơ hội. Khi xuất hiện trong một thủy vực mới, chúng có thể ăn ấu trùng côn trùng, động vật giáp xác nhỏ và nhiều sinh vật thủy sinh khác chứ không phụ thuộc vào lăng quăng.

Khả năng thích nghi của chúng cũng rất đáng kể. Cá sinh sản nhanh, đẻ con thay vì đẻ trứng, có khả năng phát tán mạnh và tồn tại trong nhiều điều kiện môi trường khác nhau.

Đánh giá rủi ro sinh thái công bố năm 2024 của Cơ quan Cá và Động vật hoang dã Hoa Kỳ (USFWS) xếp Gambusia affinis vào nhóm rủi ro cao. Hồ sơ ghi nhận nhiều trường hợp quần thể được du nhập đã gây tác động tiêu cực đến sinh vật bản địa thông qua cạnh tranh và săn mồi.

Điều từng khiến loài cá này trở thành ứng viên hấp dẫn để kiểm soát muỗi cũng chính là những đặc điểm giúp chúng trở thành một loài xâm lấn thành công.

Những loài chuồn chuồn chỉ có ở Hawaii bắt đầu biến mất

Một trong những nhóm chịu ảnh hưởng rõ nhất là các loài chuồn chuồn kim bản địa thuộc chi Megalagrion.

Hawaii là một quần đảo biệt lập. Nhiều sinh vật tại đây đã tiến hóa hàng triệu năm trong những hệ sinh thái có rất ít cá nước ngọt săn mồi. Vì vậy, ấu trùng của nhiều loài côn trùng thủy sinh không phát triển những cơ chế phòng vệ hiệu quả trước các loài cá ngoại lai nhanh nhẹn.

Các tài liệu bảo tồn của USFWS cho thấy cá ngoại lai được đưa vào Hawaii để diệt muỗi từ đầu thế kỷ XX là một trong những nguyên nhân quan trọng khiến nhiều quần thể chuồn chuồn kim bản địa suy giảm. Đến năm 1935, loài chuồn chuồn kim Hawaii màu cam đen Megalagrion xanthomelas đã được ghi nhận chủ yếu ở những thủy vực không có cá ngoại lai.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không thể quy toàn bộ sự suy giảm này cho riêng Gambusia affinis. Hawaii đã tiếp nhận nhiều loài cá ngoại lai khác trong hơn một thế kỷ, trong đó có molly, cá kiếm, guppy, rô phi, cá da trơn và nhiều loài từ hoạt động nuôi cá cảnh.

Chính cả tập hợp các loài săn mồi ngoại lai, cùng với mất sinh cảnh, đô thị hóa và biến đổi môi trường, đã tạo nên áp lực ngày càng lớn đối với hệ sinh thái nước ngọt bản địa.

Từ loài phổ biến nhất đến danh sách nguy cấp

Trường hợp của Megalagrion xanthomelas cho thấy mức độ thay đổi rất lớn.

Theo USFWS, đây từng là một trong những loài chuồn chuồn kim phổ biến nhất Hawaii. Hiện nay chỉ còn 34 quần thể tự nhiên được biết đến trên Oahu, Maui, Molokai và đảo Hawaii. Loài này đã được đưa vào danh sách nguy cấp của Hoa Kỳ từ năm 2016.

Tháng 5/2026, các nhà bảo tồn thậm chí phải đưa những cá thể được nhân nuôi trở lại đảo Lānaʻi, nơi loài này đã biến mất trong tự nhiên. Một trong những yêu cầu quan trọng khi lựa chọn địa điểm phục hồi là phải tìm được các sinh cảnh nước phù hợp và hạn chế cá xâm lấn.

Như vậy, chỉ hơn 100 năm sau khi con người chủ động đưa cá vào để giải quyết một vấn đề sinh thái, con người lại phải xây dựng những khu vực không có cá để cứu các loài bản địa.

Khi đưa một loài vào môi trường, không dễ có nút “hoàn tác”

Một khi Gambusia đã hình thành quần thể ổn định, việc loại bỏ chúng không đơn giản.

Dùng hóa chất có nguy cơ tiêu diệt cả những loài cần bảo tồn. Đánh bắt thủ công khó loại bỏ hoàn toàn những cá thể nhỏ. Chỉ cần một số ít cá sống sót, đặc biệt là cá cái mang thai, quần thể có thể nhanh chóng phục hồi.

Vì vậy, các chương trình bảo tồn hiện nay ưu tiên giữ những khu vực thượng nguồn không có cá ngoại lai, tận dụng thác nước và các rào cản tự nhiên hoặc nhân tạo để ngăn cá xâm nhập. Một số quần thể chuồn chuồn kim còn được nhân nuôi để tái thả vào những sinh cảnh an toàn.

Bài học không chỉ dành cho Hawaii

Câu chuyện của Gambusia affinis là một ví dụ điển hình về rủi ro của việc đưa sinh vật từ nơi này sang nơi khác với mục tiêu ban đầu tưởng như hoàn toàn có lợi.

Trong thủy sản, rất nhiều loài từng được di chuyển xuyên quốc gia vì tăng trưởng nhanh, dễ nuôi, làm thức ăn, kiểm soát sinh vật gây hại hoặc phục vụ cá cảnh. Phần lớn có thể được quản lý tốt trong hệ thống nuôi, nhưng nếu thoát ra ngoài và hình thành quần thể tự nhiên, tác động sinh thái đôi khi chỉ xuất hiện sau nhiều năm.

Một loài có ích trong ao nuôi không đồng nghĩa với việc nó vô hại ngoài tự nhiên.

Và đặc biệt với những loài sinh sản nhanh, ăn tạp, chịu đựng môi trường tốt và dễ phát tán, chính các đặc tính được xem là “ưu điểm” trong sản xuất lại có thể trở thành đặc tính của một loài xâm lấn khi chúng vượt khỏi phạm vi kiểm soát.

Hơn một thế kỷ trước, Hawaii chỉ cần khoảng 150 con cá để bắt đầu một cuộc thử nghiệm kiểm soát muỗi. Hệ quả của cuộc thử nghiệm ấy đến nay vẫn chưa hoàn toàn kết thúc.

Đó cũng là lời nhắc đáng giá cho ngành thủy sản hiện đại: trước khi hỏi một loài mới có thể mang lại lợi ích gì, cần đặt thêm một câu hỏi khó hơn – điều gì sẽ xảy ra nếu chúng thoát ra ngoài?

Nguồn tham khảo: Times of India; U.S. Geological Survey (USGS); U.S. Fish & Wildlife Service (USFWS).