Từ ngắm cá đến chơi cá: Tâm lý phía sau thị trường Koi Việt Nam

Nhưng Koi có một đặc điểm dễ khiến người chơi đi sâu: càng nhìn lâu càng thấy những con cá không giống nhau.

Từ thích một con cá đẹp, người chơi bắt đầu học cách chọn cá, nuôi cá lớn, tìm dòng tốt hơn, xây hồ tốt hơn rồi cuối cùng bước vào sưu tầm và thi đấu. Chính hành trình tâm lý này đang tạo ra nhiều tầng thị trường Koi tại Việt Nam.

Vé vào cửa ngày càng thấp

Koi từng gắn với hình ảnh hồ lớn, biệt thự và cá Nhật đắt tiền. Nhưng thị trường hiện nay rộng hơn nhiều.

Theo các mức giá bán lẻ được niêm yết trên thị trường năm 2025, Koi Việt cỡ 15-40 cm phổ biến từ khoảng 50.000-650.000 đồng/con; Koi F1 khoảng 150.000 đồng đến vài triệu đồng, trong khi Koi Nhật có thể bắt đầu từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng ở cá nhỏ và tăng lên hàng chục triệu đồng khi kích thước, nguồn giống và chất lượng cao hơn. Đây chỉ là giá tham khảo, nhưng cho thấy một người mới chơi không còn phải bước ngay vào phân khúc đắt tiền.

Sự phân tầng ấy rất quan trọng.

Người mới có thể bắt đầu bằng vài con Koi Việt. Khi mắt nhìn thay đổi, họ chuyển sang F1, cá tuyển hoặc Koi Nhật. Thị trường không lớn lên chỉ nhờ bán nhiều cá hơn, mà còn nhờ người chơi liên tục dịch chuyển lên những tầng giá trị cao hơn.

Càng chơi lâu, người ta càng mua ít cá nhưng chọn kỹ hơn

Ban đầu, một hồ nhiều màu thường đã đủ đẹp.

Nhưng sau một thời gian, người chơi bắt đầu nhìn khác. Hai con Kohaku cùng đỏ trắng có thể được đánh giá rất khác nhau vì khung xương, chất da, độ sạch của nền trắng hay cách bố trí mảng đỏ.

Zen Nippon Airinkai (ZNA), một trong những tổ chức Koi lâu đời của Nhật Bản, cho biết Nishikigoi có hơn 100 biến thể, và hệ thống thi đấu của tổ chức này chia cá thành 17 nhóm giống chính, chưa kể các nhóm bổ sung dành cho cá đực.

Khi đã bước tới tầng này, người chơi không còn mua đơn thuần một con cá đẹp ở thời điểm hiện tại.

Họ mua tiềm năng.

Một con Tosai (cá dưới 1 tuổi) còn nhỏ có thể được chọn vì bộ khung tốt. Một con Showa chưa hoàn thiện màu vẫn hấp dẫn nếu người chơi tin rằng sumi (các mảng màu đen) sẽ phát triển đẹp hơn. Niềm vui chuyển từ sở hữu sang theo dõi con cá thay đổi qua từng năm.

Đây cũng là thời điểm thú chơi bắt đầu kéo theo kỹ thuật.

Muốn cá lớn hơn, body đẹp hơn và màu sắc ổn định hơn, người chơi phải quan tâm đến mật độ, thức ăn, oxy, chất lượng nước và hệ thống lọc. Từ vài con cá, nhu cầu nhanh chóng mở rộng sang máy bơm, lọc, UV, vật liệu lọc, thức ăn và dịch vụ chăm hồ.

Con cá trở thành điểm bắt đầu của một chuỗi chi tiêu dài hơn nhiều so với giá mua ban đầu.

Từ sở hữu cá sang sở hữu một bộ sưu tập

Khi chơi sâu hơn nữa, số lượng không còn quan trọng bằng cấu trúc của đàn cá.

Người chơi bắt đầu cân nhắc hồ đã có Kohaku nào, còn thiếu Showa hay Sanke, nên bổ sung cá đơn sắc hay một dòng kim loại để tạo điểm nhấn.

Hồ Koi lúc này giống một bộ sưu tập sống.

Giá trị không chỉ nằm ở từng con cá mà còn nằm ở khả năng chọn lựa của chủ hồ. Đó là lý do danh tiếng trại nhân giống, nguồn gốc, tuổi, giới tính và lịch sử nuôi ngày càng được quan tâm khi giá trị cá tăng lên.

Dòng thương mại từ Nhật vào Việt Nam cũng cho thấy sức mua của phân khúc cá cảnh cao cấp không nhỏ. Theo dữ liệu thương mại tổng hợp từ UN Comtrade, riêng năm 2024 Nhật Bản xuất sang Việt Nam khoảng 6,93 triệu USD cá cảnh sống. Con số này bao gồm nhiều loại cá cảnh chứ không riêng Koi, nhưng Nhật Bản vượt xa các nguồn cung khác cho thị trường Việt Nam trong nhóm này.

Đặt trong bức tranh rộng hơn, TP.HCM đã sản xuất khoảng 88,1 triệu cá cảnh và đạt gần 9,84 triệu USD giá trị xuất khẩu tính đến tháng 9/2024. Koi chỉ là một phần của ngành cá cảnh, nhưng đang đứng trong một thị trường sinh vật cảnh đã có quy mô sản xuất và thương mại đáng kể.

Khi con cá đẹp cần được người khác công nhận

Một bước ngoặt khác xuất hiện khi người chơi bắt đầu đưa cá đi thi.

All Vietnam Koi Show 2025 tại TP.HCM có 504 cá Koi dự thi, với 11 giám khảo đến từ Nhật Bản, Malaysia và Philippines. Con Grand Champion là một Showa Sanshoku 6 tuổi, dài 89 cm, có nguồn từ Dainichi Koi Farm của Nhật Bản.

Những con số này cho thấy cộng đồng Koi Việt Nam đã vượt khá xa giai đoạn đơn thuần mua cá về ngắm.

Khi có cuộc thi, người chơi cần một chuẩn chung để nói về body, da, màu sắc, pattern và chất lượng tổng thể. Khi có chuẩn chung, người bán cũng khó chỉ dựa vào những mô tả như “cá đẹp”, “hàng tuyển” hay “Koi Nhật” để định giá.

Thị trường bắt đầu chuyên nghiệp hóa từ chính sự khó tính của người chơi.

Thị trường Koi lớn lên cùng người chơi

Điều đáng chú ý của Koi Việt Nam vì vậy không nằm ở những câu chuyện cá tiền tỷ.

Một thị trường bền hơn được hình thành bởi hành trình rất bình thường:

Ngắm cá → mua cá → học chọn cá → học nuôi cá → nâng cấp hồ → sưu tầm → tham gia cộng đồng.

Mỗi bước tạo thêm một lớp nhu cầu mới cho con giống, thương mại, thức ăn, thiết bị, chăm sóc nước, xây hồ, cảnh quan và các cuộc thi.

Và cũng chính ở đây có thể nhìn thấy tương lai của thị trường Koi Việt Nam.

Người chơi càng hiểu cá, thị trường càng khó bán bằng vẻ ngoài đơn thuần. Nguồn gốc phải rõ hơn, cá phải khỏe hơn, chất lượng phải ổn định hơn và dịch vụ phía sau con cá phải chuyên nghiệp hơn.

Từ chỗ chỉ đứng bên hồ để ngắm, người chơi bắt đầu muốn hiểu từng con cá trong hồ. Chính khoảng cách tưởng như rất nhỏ ấy đang kéo cả thị trường Koi Việt Nam đi lên.