Hướng đi nào cho cá tra Việt Nam?

Người nuôi cá gặp khó

Sau khi giảm mạnh xuống mức 17.000-18.000 đồng/kg thời điểm đầu năm 2016, hiện tại, giá cá tra đã tăng trở lại, song ông Trần Hiếu Trung-một hộ nuôi cá tra ngụ tại quận Ô Môn, TP Cần Thơ vẫn như ngồi trên đống lửa vì chưa có lời, thậm chí đang ngấp nghé ở mức lỗ, bởi giá thành sản xuất hiện dao động ở mức 21.000-22.000 đồng/kg. Ông Trung than vãn: “Nghề nuôi cá tra giờ gần như “bão hòa”. Người nuôi mới rất ít. Chỉ có những ai đã trót "phóng lao" mới phải "theo lao”. Người nuôi cá giờ đang hy vọng giá cá tra tiếp tục tăng để có cơ hội gỡ gạc lại thua lỗ lâu nay. Mà nếu nghỉ nuôi, ngân hàng siết nợ sẽ khổ trăm bề!”. Nỗi lòng của ông Trung cũng là trăn trở của nhiều nông dân đã từng “sống chết” với cá tra, một sản vật mà thiên nhiên ban tặng cho vùng sông nước Cửu Long, vì đa số dân nuôi cá tra hiện nay đều có “sổ nợ” ở ngân hàng vài trăm triệu đồng.

Có thể nói phong trào “nhà nhà”-từ chủ tiệm vàng đến doanh nghiệp xây dựng, địa ốc…-đua nhau nuôi cá tra đã kết thúc. Có rất nhiều nguyên nhân khiến khoảng 90% người nuôi cá tra gặp khó khăn, như: Các nước châu Á, Liên minh châu Âu (EU), Đông Âu... vẫn chưa mở rộng cửa đón nhận sản phẩm của chúng ta; quy mô nuôi cá nhỏ lẻ; cách thức làm ăn giữa doanh nghiệp và người dân không có sự liên kết... Và một trong những nguyên nhân nữa là việc chèo kéo, ép giá, mua thiếu, nợ nần…

Ông Cao Lương Tri, ngụ xã Hòa An, huyện Chợ Mới (tỉnh An Giang) rầu rĩ cho hay: “Có hơn 20 năm gắn bó với nghề nuôi cá tra mà với tình hình này chắc tôi nghỉ nuôi. Chỉ tính ở An Giang này thôi đã có hơn 12 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thủy sản, trong đó 4 doanh nghiệp đã "chết", một số doanh nghiệp còn lại “sức khỏe” cũng không mấy ổn. Doanh nghiệp ốm yếu thì người dân cũng ốm theo”. 

Một nghịch lý là trên thực tế dù giá cá tra có tăng thì người nuôi cũng không còn mấy mặn mà. Điều này cũng dễ hiểu vì kiểu làm ăn chụp giật, thiếu căn cơ, không bài bản, không có chiều sâu… khiến nhiều doanh nghiệp như: Công ty TNHH An Khang, Công ty CP Thủy sản Việt An (tỉnh An Giang); Công ty Thiên Mã (TP Cần Thơ)… lâm vào cảnh nợ nần chồng chất. Và hậu quả là nhiều hộ nuôi cá “lãnh đủ” do bị các công ty nợ kéo dài.

Thay đổi để phát triển

Theo số liệu thống kê của Hiệp hội Cá tra, tính đến cuối tháng 3-2016, diện tích nuôi mới và thu hoạch cá tra giảm 20% so với cùng kỳ năm trước; sản lượng đạt 183.000 tấn, giảm 12% so với năm 2015. Số liệu thống kê từ Tổng cục Hải quan lũy kế xuất khẩu cá tra 2 tháng đầu năm đạt gần 237 triệu USD, tăng 5,6% so với cùng kỳ. Xuất khẩu tăng nhưng giá cá tra lại giảm. Lý giải điều này, ông Nguyễn Ngọc Hải, Chủ nhiệm Hợp tác xã nuôi cá tra Thới An (quận Ô Môn, TP Cần Thơ) cho rằng, hiện nay đa phần doanh nghiệp đều có vùng nuôi cá tra, số nông hộ nuôi rất ít do thua lỗ. Hơn nữa, hàng tồn đọng của các nhà máy trong năm 2015 còn nên họ phải bán hết số lượng này mới thu mua cá trong dân.

Sau nhiều biến cố, cả doanh nghiệp lẫn người nuôi đều mệt mỏi trong cuộc chiến với cá tra. Để vực dậy ngành công nghiệp cá tra ngay lúc này cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp như: Quy hoạch lại vùng nuôi, thống nhất sản lượng cung-cầu hợp lý, nâng chất lượng cá tra; tái cấu trúc doanh nghiệp về tài chính và quản trị; mở rộng thị trường… Trong đó, cần mạnh dạn thay đổi phương thức từ mạnh ai nấy làm sang liên kết chuỗi giá trị. Đồng thời, cần có một cuộc cách mạng, một sự thay đổi mạnh mẽ theo hướng giảm số lượng nhà máy yếu kém, tăng chất lượng nhà máy hiện đại, công nghệ tiên tiến, đủ tầm để tạo ra nhiều sản phẩm có giá trị gia tăng cao, đáp ứng đòi hỏi ngày càng cao của người tiêu dùng trong và ngoài nước, đủ sức cạnh tranh trên thương trường.

Từng được mời tham gia diễn đàn của Quốc hội về nghề nuôi cá tra ở Đồng bằng sông Cửu Long, ông Nguyễn Hữu Nguyên, Giám đốc Hợp tác xã Thủy sản ở xã Mỹ Phú, huyện Châu Phú, tỉnh An Giang đề xuất: “Chúng ta cần kiểm soát lại cung-cầu, nếu không, tình cảnh của người nuôi ngày càng tệ hơn. Cần phải sản xuất giống cá tra tập trung, nhu cầu bao nhiêu thì sản xuất bấy nhiêu”.

Theo ông Cao Lương Tri, ngụ xã Hòa An, huyện Chợ Mới (tỉnh An Giang), người có hơn 20 năm gắn bó với cá tra: “Cần có quy định chung về giá cả, tiêu chuẩn và cách thức nuôi, đặc biệt phải chú trọng đến chất lượng sản phẩm. Ngoài ra, cần có hình thức xử phạt đối với doanh nghiệp làm trái quy định”.

Bà Võ Thị Thanh Hương, Phó tổng thư ký Hiệp hội Cá tra Việt Nam nhìn nhận: Dù số lượng người nuôi cá tra nhiều song chỉ 50% vùng nuôi đạt tiêu chuẩn thực hành sản xuất tốt; chưa có sự đa dạng về sản phẩm; thương hiệu phải đi đôi với chất lượng, tuy nhiên hai mặt này chưa thật sự bảo đảm, vì thế khó có thể cạnh tranh. “Thời gian tới, hiệp hội sẽ xây dựng đề án xếp hạng doanh nghiệp trong chuỗi ngành hàng cá tra, dự án bản đồ cụm ngành cá tra về vùng nuôi, bản tin giá cả ngành, đề án tái cấu trúc ngành hàng cá tra ở Đồng bằng sông Cửu Long… nhằm mục tiêu cải thiện chất lượng ngành cá, nâng hình ảnh con cá tra đối với người tiêu dùng trong và ngoài nước”, bà Võ Thị Thanh Hương khẳng định.