Tôm hùm Việt Nam đã lớn, nhưng con giống chưa theo kịp

Đầu ra cũng đang mở rộng nhanh. Năm 2025, xuất khẩu tôm hùm đạt khoảng 858 triệu USD; riêng tôm hùm xanh xuất sang Trung Quốc đạt khoảng 840 triệu USD. Trong 6 tháng đầu năm 2026, Việt Nam đã xuất khẩu khoảng 11.790 tấn tôm hùm, thu về 584,6 triệu USD.

Nhưng phía sau đà tăng trưởng đó là một bài toán chưa theo kịp quy mô của ngành:

Mỗi năm Việt Nam cần khoảng 100 - 120 triệu con tôm hùm giống, trong khi nguồn giống tự nhiên trong nước chỉ đáp ứng khoảng 8 - 12 triệu con.

Phần còn lại phải dựa chủ yếu vào nguồn ngoài nước. Và khi dòng cung chính thức bị thu hẹp, khoảng trống đó tạo áp lực rất lớn lên thị trường giống không rõ nguồn gốc.

Từ vài nghìn tấn lên một ngành hàng gần tỷ USD

Sự phát triển của nghề nuôi tôm hùm đã nhanh hơn đáng kể so với những tính toán trước đây.

Đề án phát triển nuôi và xuất khẩu tôm hùm được phê duyệt năm 2020 từng đặt mục tiêu đến năm 2025 đạt khoảng 3.000 tấn/năm.

Thực tế, đến năm 2024 sản lượng đã vượt 5.870 tấn, gần gấp đôi mục tiêu này.

Sự tăng trưởng đó là tín hiệu tích cực. Việt Nam đã hình thành được vùng nuôi tập trung, kinh nghiệm nuôi thương phẩm ngày càng cao và một thị trường xuất khẩu lớn.

Nhưng khi quy mô nuôi tăng nhanh, nhu cầu đầu vào cũng tăng theo.

Theo Cục Thủy sản và Kiểm ngư, hiện Việt Nam cần khoảng 100 - 120 triệu con giống mỗi năm để phục vụ nuôi thương phẩm. Trong khi đó, khai thác tự nhiên trong nước chỉ cung cấp khoảng 8 - 12 triệu con, tương đương khoảng 10% nhu cầu.

Điều đó có nghĩa mỗi năm ngành còn phải tìm nguồn cho khoảng: 88 - 108 triệu con giống.

Hay nói cách khác, gần 9 trong 10 con giống cần cho sản xuất hiện nay phải đến từ bên ngoài nguồn tự nhiên trong nước.

Khoảng cách 100 triệu và 10 triệu con giống

Nếu nhìn bằng con số, điểm nghẽn trở nên rất rõ.

Nguồn: Cục Thủy sản và Kiểm ngư, thông tin công bố tháng 9/2026.

Khánh Hòa thể hiện rõ nhất sự mất cân đối này. Riêng địa phương này cần khoảng 60 - 70 triệu con giống mỗi năm, nhưng nguồn khai thác tại chỗ chỉ đáp ứng khoảng 5%.

Tức là chỉ một tỉnh đã cần bổ sung khoảng 57 - 66,5 triệu con mỗi năm từ bên ngoài.

Đây không còn là một thị trường giống nhỏ lẻ. Nó đã trở thành một chuỗi cung ứng có quy mô hàng chục triệu cá thể sống mỗi năm.

Nhập khẩu là mắt xích không thể thiếu

Trong điều kiện Việt Nam chưa sản xuất nhân tạo tôm hùm gai ở quy mô thương mại, nhập khẩu là giải pháp thực tế để duy trì sản xuất.

Tài liệu nghiên cứu ban đầu cũng chỉ ra rằng sản xuất giống nhân tạo vẫn gặp nút thắt lớn ở giai đoạn phyllosoma. Ấu trùng trải qua chu kỳ phát triển dài, nhiều lần lột xác, đòi hỏi điều kiện dinh dưỡng và môi trường rất khó kiểm soát.

Vì vậy, vấn đề không phải là Việt Nam không nên nhập giống.

Ngược lại, trong ngắn và trung hạn, nhập khẩu chính ngạch gần như là điều kiện để ngành tiếp tục phát triển.

Điểm cần quan tâm nằm ở khả năng duy trì một nguồn cung đủ lớn, ổn định, có kiểm dịch và truy xuất được.

Năm 2025, Việt Nam nhập gần 35 triệu con tôm hùm giống từ Indonesia. Riêng Khánh Hòa nhập khoảng 33,07 triệu con.

Đặt cạnh nhu cầu 100 - 120 triệu con của cả nước, 35 triệu con mới tương đương khoảng:

29 - 35% tổng nhu cầu.

Ngay cả khi cộng thêm 8 - 12 triệu con khai thác trong nước, hai nguồn này mới tương đương khoảng 36 - 47% nhu cầu.

Con số này cho thấy một khoảng trống rất lớn giữa nhu cầu thực tế và nguồn cung có thể nhìn thấy rõ trong số liệu.

Rủi ro xuất hiện khi nguồn chính thức bị thu hẹp

Khoảng trống đó trở nên đáng lo hơn khi nguồn nhập khẩu chính thức có dấu hiệu biến động.

Indonesia là một trong những nguồn cung giống quan trọng của Việt Nam, nhưng nước này đang thay đổi chính sách quản lý. Các doanh nghiệp nước ngoài muốn tham gia khai thác và xuất khẩu giống phải gắn với đầu tư cơ sở ương nuôi tại Indonesia; một số doanh nghiệp Việt Nam đã phải thành lập pháp nhân và xin chứng nhận nuôi tại đây.

Đáng chú ý hơn, theo Cục Thủy sản và Kiểm ngư, 6 tháng đầu năm 2026 chưa ghi nhận lô tôm hùm giống nhập khẩu chính ngạch phục vụ nuôi thương phẩm, trong khi nhu cầu cả nước vẫn ở mức 100 - 120 triệu con/năm.

Đây chính là nơi áp lực của thị trường xuất hiện.

Người nuôi vẫn phải thả giống.

Lồng nuôi vẫn cần được vận hành.

Nhưng nguồn chính thức không đủ hoặc không ổn định.

Khi đó, thị trường tự nhiên sẽ tìm cách lấp khoảng trống.

180.000 con trong 4 vali chỉ là phần dễ nhìn thấy

Tháng 8/2026, lực lượng chức năng tại sân bay Cam Ranh phát hiện hơn 180.000 con tôm hùm giống được đưa từ Singapore vào Việt Nam trong hành lý ký gửi. Số hàng trị giá hơn 7 tỷ đồng và không có giấy tờ hợp pháp.

Một vụ việc như vậy dễ được nhìn dưới góc độ buôn lậu.

Nhưng nếu đặt nó vào bài toán 100 - 120 triệu con giống mỗi năm, câu chuyện rộng hơn nhiều.

180.000 con chỉ tương đương khoảng 0,15 - 0,18% nhu cầu giống hằng năm của cả nước.

Điều đáng quan tâm vì thế không phải riêng một chuyến hàng.

Mà là động lực kinh tế đang đứng phía sau nó.

Khi nhu cầu lớn, nguồn chính thức thiếu và người nuôi cần giống đúng thời điểm, thị trường không chính thức có điều kiện tồn tại.

Tài liệu nghiên cứu cũng ghi nhận nhiều lô giống nhập lậu được vận chuyển qua đường hàng không, đường bộ hoặc qua nước thứ ba để rút ngắn thời gian vận chuyển và giữ tỷ lệ sống. Tôm Hùm Giống Việt Nam

Con giống không rõ nguồn gốc làm người nuôi chịu rủi ro lớn nhất

Giống trôi nổi có thể rẻ hơn tại thời điểm mua.

Nhưng chi phí thật sự có thể xuất hiện nhiều tháng sau.

Tôm giống chính ngạch phải trải qua kiểm dịch, hồ sơ nguồn gốc và các bước kiểm soát trước khi đưa vào nuôi. Tôm Hùm Giống Việt Nam

Nguồn không chính thức có thể bỏ qua các bước này.

Với nuôi lồng biển, đây là vấn đề đặc biệt quan trọng bởi nhiều lồng nuôi cùng sử dụng một vùng nước. Rủi ro dịch bệnh từ một lô giống vì vậy không nhất thiết dừng lại ở một hộ.

Người nuôi còn chịu thêm một rủi ro khác là truy xuất nguồn gốc.

Các hợp tác xã tại Khánh Hòa cho biết giống không có giấy tờ có thể khiến tôm thương phẩm sau này gặp khó khi xuất khẩu chính ngạch. Một số người phải chuyển sang các kênh không chính thức và chấp nhận giá thấp hơn.

Một con giống rẻ hơn vài chục nghìn đồng vì thế có thể tạo ra một con tôm thương phẩm khó chứng minh nguồn gốc sau hơn một năm nuôi.

Điểm nghẽn sâu hơn là Việt Nam chưa có nguồn giống nhân tạo thương mại

Nếu chỉ tăng kiểm tra ở sân bay hoặc biên giới, áp lực cung cầu vẫn còn nguyên.

Bởi người nuôi thực sự cần hàng chục triệu con giống.

Căn nguyên sâu hơn nằm ở công nghệ.

Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về sinh sản tôm hùm, nhưng sản xuất nhân tạo tôm hùm bông và tôm hùm xanh vẫn chưa đạt quy mô thương mại đủ để thay thế nguồn tự nhiên và nhập khẩu. Tài liệu chuyên môn cho thấy giai đoạn ấu trùng phyllosoma kéo dài và tỷ lệ sống thấp vẫn là nút thắt chính. Tôm Hùm Giống Việt Nam

Do đó, bài toán con giống nên được nhìn theo ba tầng:

• Ngắn hạn: bảo đảm đủ nguồn giống nhập khẩu hợp pháp để người nuôi không bị đẩy về thị trường trôi nổi.

• Trung hạn: chuẩn hóa cơ sở ương, kiểm dịch, chất lượng giống và truy xuất từ lúc con giống bước vào vùng nuôi.

• Dài hạn: đầu tư đủ lâu để từng bước làm chủ công nghệ sản xuất giống nhân tạo.

Ba tầng này phải đi cùng nhau.

Không nhất thiết phải chờ sản xuất được 100 triệu con giống

Làm chủ con giống không có nghĩa ngày mai Việt Nam phải tự sản xuất được toàn bộ 100–120 triệu con.

Một mục tiêu thực tế hơn là trước tiên phải làm chủ dòng chảy của 100 triệu con giống đó.

Mỗi lô giống cần trả lời được các thông tin cơ bản: đến từ đâu, nhập hoặc khai thác khi nào, cơ sở nào ương dưỡng, đã kiểm dịch ra sao, được đưa vào vùng nuôi nào và tỷ lệ sống sau thả bao nhiêu.

Khi đó, chuỗi dữ liệu có thể được nối từ:

Nguồn giống → cơ sở ương → hộ nuôi/lồng nuôi → quá trình nuôi → thu hoạch → xuất khẩu.

Đây là bước có thể thực hiện sớm hơn rất nhiều so với việc chờ giải quyết hoàn toàn bài toán sinh sản nhân tạo.

Và nó cũng tạo dữ liệu ngược trở lại để biết nguồn giống nào có tỷ lệ sống tốt, vùng nào hao hụt lớn, loại giống nào hiệu quả hơn và thực sự cần bao nhiêu con giống để tạo ra một tấn tôm thương phẩm.

Thành công của nghề nuôi đang đặt ra một bài toán mới

Điểm tích cực là vấn đề con giống chỉ trở nên cấp thiết bởi ngành tôm hùm đã phát triển rất nhanh.

Từ mục tiêu 3.000 tấn vào năm 2025, sản lượng đã vượt 5.800 tấn từ năm 2024. Xuất khẩu năm 2025 tiến gần mốc 1 tỷ USD.

Việt Nam đã chứng minh được khả năng nuôi.

Thị trường cũng đã chứng minh được sức mua.

Bước tiếp theo là xây dựng một nền tảng đầu vào tương xứng với quy mô đó.

Hiện nay bức tranh khá rõ:

• Ngành cần 100 - 120 triệu con giống mỗi năm.

• Trong nước mới tự cung được khoảng 8 - 12 triệu con.

• Nguồn nhập khẩu chính thức lại có thể biến động mạnh.

Khoảng cách giữa ba con số này chính là nơi rủi ro xuất hiện.

Nhưng đây đồng thời cũng là cơ hội để ngành tôm hùm bước sang giai đoạn trưởng thành hơn: từ một nghề nuôi dựa nhiều vào kinh nghiệm và nguồn giống bên ngoài thành một chuỗi sản xuất có nguồn đầu vào được kiểm soát, truy xuất và từng bước chủ động về công nghệ.

Việt Nam đã học được cách nuôi tôm hùm ở quy mô lớn. Bài toán tiếp theo là làm chủ nơi hàng trăm triệu con tôm ấy bắt đầu.

Nguồn số liệu:

• Báo Nhân Dân – Nuôi tôm hùm theo hướng bền vững

• Quyết định 4431/QĐ-BNN-TCTS năm 2020 về phát triển nuôi và xuất khẩu tôm hùm đến năm 2025.

• Báo Dân trí – dẫn Cục Thủy sản và Kiểm ngư, tháng 9/2026.

• Tuổi Trẻ – Tiêu hủy 180.000 con tôm hùm giống nhập lậu: Hé lộ cái khó của ngành tôm hùm Việt