Xếp hạng mức độ đau khi bị cá nước ngọt, nước lợ đâm và những nguy cơ cần biết

Nọc độc của cá gây đau như thế nào?

Nhiều loài cá có gai cứng ở vây lưng, vây ngực, vây bụng hoặc đuôi. Tuy nhiên, chỉ một số loài có mô tiết nọc liên quan đến gai. Khi gai đâm xuyên qua da, lớp mô chứa nọc bị tổn thương, giải phóng các chất có hoạt tính sinh học vào vết thương.

Nọc cá thường chứa các protein và hợp chất gây viêm, kích thích thần kinh cảm giác, làm xuất hiện cơn đau tức thời, sưng nóng, tê hoặc đau lan rộng. Ở một số loài, nọc còn có thể gây tổn thương tế bào và hoại tử mô. Thành phần và độc tính khác nhau đáng kể giữa các loài cá.

Đáng chú ý, nhiều thành phần nọc cá kém bền với nhiệt. Vì vậy, ngâm vùng bị đâm trong nước ấm nóng có kiểm soát thường giúp giảm đau. Tuy nhiên, nước nóng không bảo đảm vô hiệu hóa toàn bộ nọc độc và không ngăn được nhiễm trùng.

Xếp hạng mức độ đau nhức của các loài cá thường gặp

Dựa trên bằng chứng về nọc, đặc điểm gai và các trường hợp tổn thương được ghi nhận, có thể phân nhóm tham khảo như sau. Đây không phải thang đo đau được kiểm chứng trực tiếp giữa tất cả các loài; mức đau thực tế còn phụ thuộc vị trí và độ sâu vết đâm.

Các mức 1-4 chỉ dùng để minh họa tương quan mức đau có thể gặp, không phải kết quả đo lường lâm sàng. Đặc biệt, các loài cá da trơn chưa có đủ dữ liệu so sánh trực tiếp để khẳng định thứ hạng.

Trong nhóm nguy hiểm, cá đuối nổi bật bởi khả năng gây tổn thương sâu, nhất là khi gai đâm vào bàn chân, bàn tay hoặc vùng cơ thể trọng yếu. Cá ngát nổi tiếng với những cơn đau dữ dội dù vết đâm không lớn. Cá nâu và cá dìa cũng có nọc khiến người bị đâm đau mạnh hơn nhiều so với vết thương cơ học thông thường.

Với nhóm cá da trơn như cá trê, cá chốt, cá úc, cá lăng hay cá tra, ngoài khả năng có nọc ở một số loài, cần chú ý đến gai cứng, nhọn và đôi khi có răng cưa. Vết đâm sâu vẫn có thể nguy hiểm dù mức đau không quá lớn.

Ba mối nguy hiểm sau khi bị cá đâm

1. Nọc độc gây đau và tổn thương mô. Phần lớn trường hợp chỉ gây triệu chứng tại chỗ, nhưng một số loài có thể gây sưng nặng, hoại tử. Hiếm gặp hơn là phản ứng toàn thân như tụt huyết áp, khó thở hoặc sốc phản vệ.

2. Vi khuẩn xâm nhập qua vết đâm. Đây là nguy cơ đáng lo ngay cả với cá không có nọc. Nhiễm khuẩn nặng có thể gây viêm mô tế bào, áp xe, hoại tử và nhiễm khuẩn huyết, nhất là ở người mắc bệnh gan, đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch.

3. Gai gãy còn sót trong thịt. Những gai có ngạnh hoặc răng cưa có thể gãy khi cố rút ra. Mảnh gai còn sót gây đau kéo dài, viêm và nhiễm trùng, đôi khi phải phẫu thuật để lấy ra.

Đặc biệt, cơn đau giảm không đồng nghĩa vết thương đã an toàn. Một vết đâm nhỏ vẫn có thể gây biến chứng sau vài giờ hoặc vài ngày.

Xử lý đúng ngay khi bị cá đâm

• Rửa sạch: Rửa vết thương bằng nước sạch đang chảy và xà phòng, tránh nặn hoặc rạch vết đâm.

• Giảm đau: Nếu nghi bị cá có nọc đâm ở tay hoặc chân, có thể ngâm trong nước ấm nóng khoảng 40-45°C, dùng nhiệt kế kiểm soát để tránh bỏng, trong khoảng 30-90 phút tùy đáp ứng. Không trì hoãn việc đi cấp cứu. Một nghiên cứu trên 119 trường hợp cá đuối đâm ghi nhận nước nóng có hiệu quả giảm đau đáng kể.

• Kiểm tra gai: Không cố kéo gai mắc sâu, có ngạnh hoặc tự rạch lấy mảnh gai gãy. Che vết thương bằng gạc sạch và đến cơ sở y tế khi nghi còn dị vật.

• Theo dõi: Đến cơ sở y tế ngay nếu đau dữ dội hoặc kéo dài, sưng đỏ lan nhanh, nổi bóng nước, sốt, tê, khó vận động hoặc vết đâm sâu ở bàn tay, khớp. Khó thở, ngất, chảy máu nhiều hay gai đâm vào ngực, bụng là tình huống cần cấp cứu. Người có bệnh nền nguy cơ cao cũng nên được thăm khám sớm. Đồng thời cần đánh giá việc tiêm phòng uốn ván.

Người thường xuyên gỡ lưới, bắt cá và thu hoạch nên sử dụng găng tay chống đâm, giày hoặc ủng bảo hộ. Với cá ngát, cá trê, cá chốt và các loài có gai sắc, không nên nắm trực tiếp thân cá khi chúng còn vùng vẫy. Gai của cá đã chết vẫn có khả năng gây thương tích.

Điều quan trọng nhất cần nhớ: Cá có nọc thường gây đau nhanh và mạnh, nhưng ngay cả cá không có nọc vẫn có thể gây vết thương nguy hiểm. Nhận biết đúng loài cá, làm sạch vết đâm, không tự lấy gai mắc sâu và theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng là những bước quan trọng để phòng tránh biến chứng.