Chuyển đổi số ngành thủy sản Việt Nam: Từ áp lực đến động lực

Chuyển đổi số trong thủy sản có khó không? câu trả lời là KHÓ.

Có quốc gia nào chuyển đổi số toàn diện thành công chưa? câu trả lời là CHƯA.

Vậy có nên làm không? theo tôi thì là CÓ. Nếu chúng ta quyết tâm dẫn đầu một lĩnh vựa nào đó.

Chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện của người nuôi

Khi nói đến chuyển đổi số thủy sản, chúng ta thường nghĩ đến những ao tôm được lắp đặt cảm biến, hệ thống cho ăn tự động, camera giám sát hoặc phần mềm quản lý trang trại. Nhưng ngành thủy sản rộng lớn hơn rất nhiều.

Một con tôm từ lúc được sản xuất giống đến khi xuất khẩu phải đi qua nhiều mắt xích: doanh nghiệp cung cấp giống, thức ăn và vật tư; người nuôi; đơn vị thu mua; nhà máy chế biến; doanh nghiệp xuất khẩu. Song song với chuỗi sản xuất là các viện nghiên cứu, trường đại học, phòng xét nghiệm và hệ thống cơ quan quản lý nhà nước.

Mỗi nhóm đều có nhu cầu chuyển đổi số khác nhau. Doanh nghiệp thức ăn cần quản lý phân phối và dự báo nhu cầu. Người nuôi cần kiểm soát môi trường, dịch bệnh, chi phí và năng suất. Nhà máy chế biến cần quản lý nguyên liệu, chất lượng, tồn kho và truy xuất nguồn gốc. Nhà nghiên cứu cần dữ liệu để phân tích và chuyển giao tri thức, trong khi cơ quan quản lý cần một bức tranh chính xác, kịp thời về hoạt động sản xuất.

Vì thế, chuyển đổi số ngành thủy sản không thể được đánh giá chỉ bằng số lượng phần mềm, cảm biến hay cơ sở dữ liệu đã xây dựng. Điều quan trọng hơn là các công cụ số đã thay đổi hoạt động thực tế đến đâu và dữ liệu giữa các chủ thể đã kết nối được với nhau hay chưa.

Năm mức độ trưởng thành của chuyển đổi số

Trước hết, cần phân biệt số hóa với chuyển đổi số.

Số hóa là chuyển thông tin từ giấy tờ, sổ sách sang dữ liệu điện tử. Chẳng hạn, người nuôi thay sổ ghi chép bằng Excel hoặc cơ quan quản lý đưa danh sách cơ sở nuôi lên hệ thống.

Tiến thêm một bước là số hóa quy trình, khi phần mềm được sử dụng thường xuyên để thực hiện công việc, như quản lý ao nuôi, lập báo cáo xét nghiệm hoặc theo dõi tồn kho.

Chuyển đổi số thực sự diễn ra khi tổ chức thay đổi cách vận hành và ra quyết định dựa trên dữ liệu. Khi thông tin môi trường, lịch sử dịch bệnh và kết quả sản xuất được phân tích để điều chỉnh kế hoạch nuôi, dữ liệu đã trở thành một phần của hoạt động quản trị.

Có thể đánh giá mức độ trưởng thành theo năm cấp độ:

Cần lưu ý rằng sở hữu nhiều thiết bị hiện đại không đồng nghĩa với trưởng thành số ở mức cao. Một trang trại có hàng chục cảm biến nhưng dữ liệu chỉ dùng để xem thông số tức thời có thể chưa vượt khỏi mức 2 hoặc 3. Ngược lại, một cơ sở nuôi nhỏ sử dụng phần mềm để theo dõi chi phí, so sánh hiệu quả các vụ nuôi và điều chỉnh sản xuất có thể đạt mức trưởng thành cao hơn mà không cần đầu tư quá lớn.

Chuyển đổi số không được quyết định bởi công nghệ đang sở hữu, mà bởi cách công nghệ được sử dụng để thay đổi hoạt động.

Bức tranh chuyển đổi số giữa các nhóm trong ngành thủy sản

Nhìn vào chuỗi giá trị thủy sản Việt Nam, có thể thấy tốc độ chuyển đổi số chưa đồng đều. Những tổ chức có quy mô lớn, hoạt động tập trung và chịu áp lực quản trị thường đi trước. Trong khi đó, sản xuất nhỏ lẻ, nghiên cứu và quản lý liên ngành còn gặp nhiều khó khăn trong việc tổ chức, kết nối và khai thác dữ liệu.

Nhóm chủ thể	Mức độ tham khảo	Đặc điểm chính
Doanh nghiệp đầu vào	2–3/5	Mạnh về bán hàng, kho, phân phối; yếu về dữ liệu hiệu quả tại ao
Hộ nuôi nhỏ lẻ	1–2/5	Phụ thuộc kinh nghiệm, ghi chép chưa liên tục
Doanh nghiệp nuôi lớn	3–4/5	Có phần mềm, IoT, tự động hóa nhưng kết nối chưa đồng bộ
Chế biến, xuất khẩu	3–4/5	Quản trị nội bộ tương đối phát triển, dữ liệu vùng nguyên liệu còn thiếu
Nghiên cứu, phòng LAB	2–3/5	Có dữ liệu chuyên môn nhưng thiếu chia sẻ và khai thác liên thông
Cơ quan quản lý	2–3/5	Đã xây dựng hệ thống số nhưng việc cập nhật và liên thông còn hạn chế

Các mức trên là nhận định định tính để so sánh tương đối giữa các nhóm, không phải kết quả khảo sát đại diện toàn quốc. Ngay trong một nhóm, mức độ giữa các tổ chức có thể chênh lệch đáng kể.

Doanh nghiệp ĐẦU VÀO: Số hóa bán hàng nhanh hơn số hóa hiệu quả sản xuất

Các doanh nghiệp thức ăn, giống, thuốc và vật tư đã sử dụng phần mềm kế toán, quản lý kho, CRM, ERP và hệ thống phân phối từ khá sớm. Những doanh nghiệp lớn có khả năng theo dõi doanh thu, công nợ và thị phần đến từng khu vực.

Tuy nhiên, dữ liệu thường dừng lại ở việc doanh nghiệp bán được bao nhiêu sản phẩm. Họ có thể biết một đại lý tiêu thụ bao nhiêu tấn thức ăn, nhưng chưa chắc biết số thức ăn đó được sử dụng với hiệu quả ra sao, hệ số FCR thế nào hoặc yếu tố nào khiến người nuôi thay đổi nhu cầu.

Khoảng cách giữa dữ liệu bán hàng và dữ liệu sản xuất khiến doanh nghiệp khó chuyển từ cung cấp sản phẩm sang cung cấp giải pháp dựa trên hiệu quả thực tế.

NGƯỜI NUÔI: Mắt xích tạo ra nhiều dữ liệu quan trọng nhưng số hóa còn yếu

Người nuôi tạo ra các dữ liệu có giá trị hàng đầu của ngành: môi trường nước, dịch bệnh, thức ăn, tăng trưởng, tỷ lệ sống, năng suất và chi phí.

Nhưng ở nhiều cơ sở nuôi nhỏ lẻ, thông tin vẫn được quản lý bằng kinh nghiệm, sổ tay hoặc những ghi chép rời rạc. Ngay cả khi đã sử dụng ứng dụng, dữ liệu có thể chưa được cập nhật thường xuyên hoặc chưa được khai thác để hỗ trợ quyết định.

Chẳng hạn, người nuôi có thể đo pH hằng ngày, nhưng nếu chỉ quan sát từng giá trị riêng lẻ mà không theo dõi diễn biến theo thời gian, họ sẽ khó nhận biết xu hướng bất thường hoặc mối liên hệ với các chỉ số môi trường khác.

Ở chiều ngược lại, các doanh nghiệp nuôi quy mô lớn đã ứng dụng nhiều giải pháp quan trắc, cho ăn thông minh và quản lý sản xuất. Tuy nhiên, những thiết bị, phần mềm và dữ liệu xét nghiệm đôi khi vẫn hoạt động độc lập.

Đây là nghịch lý đáng chú ý: người nuôi vừa là nguồn tạo dữ liệu quan trọng nhất, vừa là nhóm khó duy trì thói quen số hóa nhất.

Doanh nghiệp CHẾ BIẾN, XUẤT KHẨU: Đi trước nhờ áp lực thị trường

Các doanh nghiệp chế biến có động lực chuyển đổi số rõ ràng hơn vì yêu cầu quản lý chất lượng, tồn kho, đơn hàng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn xuất khẩu.

Ở những doanh nghiệp quy mô lớn, hệ thống ERP, quản lý sản xuất và kiểm soát chất lượng đã trở thành công cụ quản trị quan trọng.

Dù vậy, một nhà máy có thể quản lý tốt nguyên liệu từ lúc tiếp nhận đến khi xuất khẩu nhưng vẫn thiếu thông tin đầy đủ về quá trình nuôi trước đó, đặc biệt khi thu mua qua nhiều tầng trung gian.

Điều này cho thấy một doanh nghiệp có thể chuyển đổi số khá tốt trong nội bộ, nhưng năng lực truy xuất và quản lý toàn chuỗi vẫn phụ thuộc vào mức độ số hóa của vùng nguyên liệu.

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC: Nhiều dữ liệu nhưng thiếu khả năng tái sử dụng

Các viện nghiên cứu, trường đại học và phòng xét nghiệm liên tục tạo ra dữ liệu về môi trường, dịch bệnh, dinh dưỡng, di truyền và kỹ thuật nuôi.

Thách thức không nằm hoàn toàn ở khả năng thu thập, mà ở việc dữ liệu được tổ chức theo từng đề tài, phòng thí nghiệm và đơn vị khác nhau. Thiếu tiêu chuẩn chung khiến việc chia sẻ, so sánh và tái sử dụng dữ liệu khó khăn.

Đáng chú ý, nhiều kết quả nghiên cứu chưa được chuyển thành công cụ hỗ trợ người nuôi trong hoạt động hằng ngày. Khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng vì thế vẫn còn lớn.

CƠ QUAN QUẢN LÝ: Có hệ thống dữ liệu nhưng cần chuyển sang vận hành dựa trên dữ liệu

Chính phủ đã xác định chuyển đổi số là một định hướng quốc gia thông qua Quyết định 749/QĐ-TTg ngày 3/6/2020, đặt mục tiêu phát triển Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số đến năm 2025, định hướng năm 2030.

Trong ngành nông nghiệp và môi trường, công tác xây dựng thể chế, hệ thống thông tin và quản trị dữ liệu tiếp tục được triển khai. Báo cáo quý I/2026 của Cục Chuyển đổi số thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy hoạt động hoàn thiện cơ chế chính sách và công cụ quản trị dữ liệu là một trong những nhiệm vụ trọng tâm.

Tuy nhiên, ở cấp địa phương, dữ liệu về cơ sở nuôi, diện tích, mã số vùng nuôi, sản lượng và dịch bệnh có thể phân tán giữa nhiều đơn vị, cấp quản lý và hệ thống nghiệp vụ.

Khi công việc quản lý được phân cấp nhưng dữ liệu chưa liên thông, cơ quan cấp trên có thể gặp khó khăn trong việc nắm bắt đầy đủ và kịp thời tình hình tại cơ sở.

Vậy nên bước tiến quan trọng tiếp theo không chỉ là xây dựng thêm cơ sở dữ liệu, mà là tổ chức được hệ thống cập nhật liên tục, có trách nhiệm rõ ràng và phục vụ trực tiếp hoạt động điều hành.

Nghịch lý con gà và quả trứng

Không có dữ liệu thì khó tạo giá trị, chưa có giá trị thì khó có dữ liệu

Nhìn chung, những rào cản chuyển đổi số thường được giải thích bằng chi phí công nghệ cao, thiếu nhân lực, kỹ năng số hạn chế và hệ thống dữ liệu chưa đồng bộ.

Đây đều là những khó khăn thực tế. Nghiên cứu của FAO năm 2022 cũng xác định chi phí đầu tư, thiếu kỹ năng và môi trường hỗ trợ chưa hoàn thiện là các rào cản lớn đối với tiếp nhận công nghệ số trong nông nghiệp và các lĩnh vực liên quan.

Phía sau những khó khăn này còn tồn tại một mâu thuẫn căn bản hơn giữa dữ liệu và giá trị.

Muốn có hệ thống dự báo dịch bệnh chính xác cần dữ liệu của nhiều ao nuôi, qua nhiều vụ và trong những điều kiện môi trường khác nhau. Muốn tối ưu chi phí sản xuất cần có dữ liệu đáng tin cậy về thức ăn, tăng trưởng, tỷ lệ sống và các chi phí liên quan. Muốn xây dựng nền tảng truy xuất nguồn gốc toàn chuỗi cần dữ liệu từ giống, vật tư, người nuôi đến nhà máy chế biến.

Nhưng để có những dữ liệu đó, các chủ thể phải bỏ thời gian, công sức và đôi khi cả chi phí để ghi nhận, cập nhật và chia sẻ.

Vấn đề là lợi ích chưa chắc xuất hiện ngay khi dữ liệu được tạo ra.

Một người nuôi có thể đặt vấn đề vì sao phải ghi chép dữ liệu môi trường mỗi ngày khi họ vẫn có thể quan sát ao nuôi bằng kinh nghiệm. Một doanh nghiệp có thể chưa muốn chia sẻ dữ liệu kinh doanh khi chưa biết sẽ nhận được lợi ích gì. Trong khi đó, một nền tảng công nghệ lại khó chứng minh hiệu quả nếu chưa có đủ dữ liệu để phân tích.

Đây chính là bài toán con gà và quả trứng của chuyển đổi số:

Không có dữ liệu thì khó tạo ra giá trị, nhưng chưa thấy giá trị thì người dùng chưa có động lực tạo ra dữ liệu.

Nghiên cứu năm 2025 về nhu cầu dữ liệu trong hệ thống thực phẩm thủy sản cũng ghi nhận tình trạng dữ liệu phân mảnh, thiếu đầy đủ, cập nhật chậm và khó tiếp cận giữa người sản xuất, doanh nghiệp, tổ chức khoa học và cơ quan quản lý.

Nếu mỗi chủ thể đều chờ người khác tạo ra đủ dữ liệu để chứng minh giá trị trước khi tham gia, quá trình chuyển đổi số có thể rơi vào vòng luẩn quẩn kéo dài.

Và đây là lý do chuyển đổi số trong những ngành có sản xuất phân tán như thủy sản khó có thể chỉ trông chờ vào động lực tự phát của thị trường.

Từ áp lực sang động lực: Vai trò khởi động của Chính phủ

Để phá vỡ vòng luẩn quẩn giữa dữ liệu và giá trị, Chính phủ có vai trò đặc biệt quan trọng trong giai đoạn đầu.

Thông qua chính sách, tiêu chuẩn dữ liệu, quy định báo cáo điện tử, định danh cơ sở nuôi, đầu tư hạ tầng và hỗ trợ kỹ thuật, Nhà nước có thể tạo ra áp lực ban đầu để thúc đẩy việc số hóa, ngay cả khi người tham gia chưa nhận thấy đầy đủ lợi ích trực tiếp.

Áp lực ở đây không nhất thiết mang ý nghĩa tiêu cực. Trong một số trường hợp, nó là công cụ cần thiết để giải quyết bài toán phối hợp mà từng cá nhân hoặc doanh nghiệp khó tự thực hiện.

Chẳng hạn, nếu mỗi cơ sở nuôi đều tự lựa chọn cách định danh, ghi nhận và lưu trữ dữ liệu, việc xây dựng hệ thống thông tin vùng nuôi thống nhất sẽ rất khó khăn. Nhưng khi có tiêu chuẩn chung và cơ chế triển khai đồng bộ, dữ liệu có điều kiện tích lũy, liên kết và tạo ra giá trị ở quy mô lớn hơn.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ vai trò của áp lực và động lực.

Áp lực có thể khiến người dùng bắt đầu chuyển đổi số, nhưng chỉ lợi ích thực tế mới khiến họ duy trì nó.

Nếu một người nuôi phải nhập dữ liệu chỉ để hoàn thành báo cáo, họ có thể làm khi được yêu cầu và ngừng ngay khi không còn kiểm tra. Nếu một doanh nghiệp phải duy trì phần mềm song song với giấy tờ, công nghệ không những không cải thiện hiệu quả mà còn làm tăng khối lượng công việc.

Khi đó, hệ thống có thể có nhiều tài khoản, nhiều hồ sơ và nhiều báo cáo nhưng chất lượng dữ liệu vẫn thấp. Số hóa trên danh nghĩa chưa chắc tạo ra chuyển đổi trong thực tế.

Vì vậy, áp lực chính sách phải được thiết kế như một cơ chế khởi động có giới hạn, không phải động lực duy nhất và lâu dài.

Nhà nước cần tạo ra những điều kiện mà từng doanh nghiệp khó tự xây dựng, như tiêu chuẩn dữ liệu chung, hạ tầng định danh, cơ chế kết nối và hệ thống thông tin phục vụ lợi ích công. Đồng thời, việc thu thập dữ liệu phải đúng mục đích, tránh yêu cầu quá mức hoặc làm phát sinh chi phí không cần thiết, nhất là đối với người nuôi nhỏ lẻ.

Ở chiều ngược lại, các doanh nghiệp công nghệ, nhà cung cấp dịch vụ và tổ chức nghiên cứu phải sử dụng nền tảng dữ liệu đó để tạo ra giá trị cụ thể cho người sử dụng.

Khi dữ liệu môi trường giúp người nuôi nhận cảnh báo sớm; dữ liệu sản xuất giúp họ kiểm soát chi phí; lịch sử nuôi giúp chứng minh nguồn gốc hoặc tiếp cận thị trường thuận lợi hơn, hành vi sẽ dần thay đổi.

Người nuôi bắt đầu ghi nhận dữ liệu không còn vì nghĩa vụ báo cáo, mà vì chính họ cần dữ liệu để sản xuất tốt hơn.

Tiến trình từ áp lực đến động lực

1. Chính sách tạo nền tảng ban đầu

Tiêu chuẩn, định danh, yêu cầu phù hợp, hỗ trợ triển khai

2. Dữ liệu được hình thành và tích lũy

Đầy đủ, đáng tin cậy, được cập nhật và có thể kết nối

3. Công nghệ chuyển dữ liệu thành giá trị

Cảnh báo, tiết kiệm chi phí, truy xuất, dự báo, quản trị

4. Lợi ích tạo ra động lực tự thân

Người dùng chủ động tham gia và tiếp tục tạo dữ liệu

Đây là bước chuyển quan trọng nhất: từ một hệ thống vận hành nhờ yêu cầu hành chính sang một hệ sinh thái phát triển nhờ lợi ích kinh tế và giá trị sử dụng.

Chuyển đổi số quan trọng vì làm thay đổi chất lượng các quyết định

Thủy sản là ngành sản xuất chịu ảnh hưởng lớn của điều kiện tự nhiên, môi trường, dịch bệnh và biến động thị trường. Những yếu tố này liên tục thay đổi và không phải lúc nào cũng có thể dự đoán bằng kinh nghiệm.

Trong một vụ nuôi tôm, cùng một quy trình kỹ thuật có thể mang lại kết quả rất khác nhau do sự thay đổi của môi trường, chất lượng giống, áp lực dịch bệnh hoặc điều kiện thời tiết.

Ở cách quản lý truyền thống, người nuôi thường phản ứng khi vấn đề đã xuất hiện: tôm giảm ăn, nước biến động, dịch bệnh bùng phát hay tăng trưởng chậm.

Khi dữ liệu được thu thập và phân tích liên tục, họ có cơ hội nhận diện những biến động bất thường sớm hơn và điều chỉnh quy trình trước khi thiệt hại trở nên nghiêm trọng.

FAO cũng nhấn mạnh tiềm năng của công nghệ số trong nuôi trồng thủy sản ở các hoạt động giám sát môi trường, quản lý đàn nuôi, phòng ngừa rủi ro, cảnh báo sớm và tối ưu sử dụng nguồn lực.

Không chỉ trong sản xuất, dữ liệu còn có thể làm thay đổi cách doanh nghiệp phân phối vật tư, nhà máy dự báo nguyên liệu, tổ chức khoa học nghiên cứu và cơ quan quản lý điều hành.

Chuyển đổi số còn tạo điều kiện đưa những giá trị vốn khó chứng minh thành thông tin có thể kiểm chứng: hiệu quả sử dụng thức ăn, lịch sử dịch bệnh, chất lượng sản phẩm, thực hành sản xuất và mức độ tuân thủ quy trình.

Đó là nền tảng để thủy sản Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc và tiến đến phát triển sản xuất hiệu quả, minh bạch hơn.

Giải pháp không phải là xây dựng thêm thật nhiều phần mềm

Từ những phân tích trên, hướng đi của chuyển đổi số ngành thủy sản cần tập trung vào ba nhiệm vụ có liên quan chặt chẽ với nhau.

Thứ nhất, số hóa từ những vấn đề có giá trị sử dụng rõ ràng

Đối với người nuôi, cần ưu tiên các công cụ giúp quản lý chi phí, theo dõi diễn biến sức khỏe vật nuôi, đánh giá hiệu quả vụ nuôi và giảm rủi ro.

Đối với doanh nghiệp, các hệ thống số cần chứng minh khả năng tối ưu phân phối, nguyên liệu, sản xuất hoặc chất lượng sản phẩm. Đối với cơ quan quản lý, dữ liệu phải giúp giảm thời gian tổng hợp báo cáo, hạn chế trùng lặp thông tin và cải thiện khả năng điều hành.

Những lợi ích nhỏ nhưng xuất hiện sớm sẽ tạo động lực sử dụng bền vững hơn những lời hứa về một hệ thống dữ liệu lớn trong tương lai.

Thứ hai, xây dựng tiêu chuẩn dữ liệu chung thay vì một phần mềm chung

Ngành thủy sản không nhất thiết phải sử dụng một nền tảng duy nhất. Mỗi doanh nghiệp, trang trại hay cơ quan quản lý đều có nhu cầu riêng và cần quyền lựa chọn giải pháp phù hợp.

Điều quan trọng là các hệ thống phải có khả năng kết nối bằng những tiêu chuẩn thống nhất về định danh cơ sở nuôi, ao nuôi, lô sản xuất, chỉ tiêu môi trường, xét nghiệm và truy xuất.

Chính phủ cần đóng vai trò dẫn dắt tiêu chuẩn và hạ tầng dữ liệu dùng chung, trong khi doanh nghiệp công nghệ phát triển các dịch vụ ứng dụng. Dữ liệu thương mại và sản xuất nhạy cảm cần được bảo vệ bằng cơ chế phân quyền, bảo mật và chia sẻ lợi ích rõ ràng.

Chỉ khi giải quyết được vấn đề liên thông, những dữ liệu nhỏ lẻ mới có thể kết hợp để tạo ra giá trị lớn hơn.

Thứ ba, biến dữ liệu thành dịch vụ và đưa lợi ích trở lại người tạo dữ liệu

Đây là điều kiện quyết định để chuyển đổi số hình thành động lực tự thân.

Nếu người nuôi cung cấp dữ liệu mà không nhận lại gì, quá trình cập nhật sẽ khó duy trì. Nhưng nếu những dữ liệu đó giúp họ được cảnh báo dịch bệnh, giảm chi phí, chứng minh chất lượng sản phẩm hoặc cải thiện cơ hội tiếp cận thị trường, họ sẽ có lý do rõ ràng để tiếp tục tham gia.

Cơ chế này cũng áp dụng cho doanh nghiệp, nhà khoa học và cơ quan quản lý. Mỗi bên cần nhận được giá trị tương xứng từ hệ thống dữ liệu mà mình đóng góp.

Trí tuệ nhân tạo có thể trở thành công cụ thúc đẩy quá trình này khi giúp người dùng nhập liệu bằng giọng nói, tự động tổng hợp thông tin, phân tích xu hướng và nhận khuyến nghị theo ngữ cảnh. Tuy nhiên, AI cần dữ liệu đáng tin cậy và cơ chế kiểm chứng phù hợp, chứ không thể thay thế hoàn toàn việc xây dựng nền tảng dữ liệu ban đầu.

Thước đo chuyển đổi số phải là tần suất sử dụng công cụ số trong công việc

Một trong những sai lầm phổ biến khi đánh giá chuyển đổi số là dựa vào số lượng phần mềm được triển khai, tài khoản được cấp hay thiết bị được lắp đặt. Những con số này phản ánh mức độ đầu tư và tiếp cận công nghệ, nhưng chưa thể hiện công nghệ đã trở thành một phần của hoạt động thực tế hay chưa.

Thước đo quan trọng nhất của chuyển đổi số chính là tần suất công cụ số được sử dụng trong công việc hằng ngày.

Một người nuôi mở ứng dụng mỗi ngày để kiểm tra diễn biến ao, ghi nhận thức ăn và theo dõi chi phí đã hình thành thói quen vận hành số. Một kỹ thuật viên sử dụng phần mềm trong mỗi lần xét nghiệm, một doanh nghiệp xử lý đơn hàng trực tiếp trên hệ thống hay một cán bộ quản lý tra cứu dữ liệu khi giải quyết công việc đều cho thấy công nghệ đã đi vào quy trình thực tế.

Ngược lại, một ứng dụng có hàng chục nghìn tài khoản nhưng phần lớn người dùng chỉ đăng nhập vài lần, hoặc một cơ sở dữ liệu chỉ được cập nhật trước những kỳ báo cáo, chưa thể xem là chuyển đổi số thành công.

Tần suất sử dụng cũng cần được đánh giá theo tính chất công việc. Phần mềm quản lý ao nuôi có thể cần sử dụng mỗi ngày, trong khi hệ thống truy xuất nguồn gốc cần được sử dụng mỗi khi phát sinh lô hàng. Vì vậy, chỉ số phù hợp hơn là tỷ lệ công việc thực tế được thực hiện trên công cụ số, thay vì đơn thuần đếm số lần mở ứng dụng.

Và đây cũng là cách kiểm chứng quá trình chuyển đổi từ áp lực sang động lực. Khi người dùng chỉ sử dụng công nghệ vì yêu cầu hành chính, tần suất thường phụ thuộc vào các kỳ báo cáo hoặc đợt kiểm tra. Khi công nghệ thực sự mang lại lợi ích, người dùng sẽ chủ động sử dụng mỗi khi phát sinh nhu cầu.

Chuyển đổi số thành công không phải khi công cụ được triển khai, mà khi công cụ được sử dụng thường xuyên đến mức trở thành một phần không thể thiếu của công việc.

Đích đến là khi người dùng chủ động cần công nghệ

Ngành thủy sản Việt Nam không còn đứng trước câu hỏi có nên chuyển đổi số hay không. Vấn đề hiện nay là làm thế nào để chuyển đổi số đi vào hoạt động thực tế và duy trì được sau những chương trình hỗ trợ, dự án thí điểm hay yêu cầu hành chính.

Những năm qua, áp lực từ chính sách, thị trường xuất khẩu và nhu cầu quản trị đã thúc đẩy nhiều tổ chức bắt đầu số hóa. Đây là nền tảng cần thiết, đặc biệt trong một ngành có sản xuất phân tán, quy mô nhỏ lẻ và dữ liệu thiếu liên thông như thủy sản.

Tuy nhiên, chính sách không thể mãi là động lực duy nhất.

Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo hạ tầng, tiêu chuẩn và cơ chế phối hợp để giải quyết bài toán dữ liệu ban đầu. Doanh nghiệp công nghệ cần biến dữ liệu thành giải pháp có ích, còn người nuôi và các chủ thể trong chuỗi giá trị phải nhận được lợi ích trực tiếp từ việc tham gia.

Khi dữ liệu tạo ra giá trị, giá trị sẽ thúc đẩy người dùng tiếp tục tạo dữ liệu. Vòng tuần hoàn này mới là nền tảng cho một hệ sinh thái chuyển đổi số bền vững.

Áp lực có thể khởi động chuyển đổi số, nhưng động lực mới quyết định sự thành công.

Và thành công lớn nhất không phải là khi ngành thủy sản có thật nhiều phần mềm, cảm biến hay cơ sở dữ liệu, mà là khi người nuôi, doanh nghiệp, nhà khoa học và cơ quan quản lý chủ động sử dụng công nghệ vì nó giúp họ làm việc tốt hơn.

Khi đó, chuyển đổi số không còn là một nhiệm vụ phải thực hiện, mà trở thành phương thức vận hành tự nhiên của ngành thủy sản.

Nguồn tham khảo

1. Quyết định 749/QĐ-TTg (2020) - Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng 2030.

2. FAO (2022) - Agricultural Digitalization and Automation in Low- and Middle-Income Countries

3. FAO (2022) - The State of World Fisheries and Aquaculture

4. Systems-Based Approach to Understanding Digital and Data Needs in Aquatic Foods Systems (2025)

5. Bộ Nông nghiệp và Môi trường - Báo cáo chuyển đổi số quý I/2026 - Hoạt động xây dựng và quản trị hạ tầng dữ liệu ngành.