Giải pháp can thiệp hóa chất trong nuôi trồng thủy hải sản

Thực trạng sử dụng hóa chất

Trong quá trình nuôi, người dân thường sử dụng vôi, clo, thuốc tím để xử lý môi trường nước, dùng kháng sinh để phòng trị bệnh cho tôm, cá và các chất kích thích tăng trưởng. Việc sử dụng không đúng liều lượng hoặc không tuân thủ thời gian cách ly dẫn đến dư lượng tồn dư trong sản phẩm.

Thực trạng sử dụng hóa chất trong nuôi trồng thủy sản ở Việt Nam hiện nay cho thấy mức độ khá phổ biến, với tỷ lệ đáng chú ý:

Khảo sát tại một số vùng nuôi cá nước ngọt (Hải Dương, 2021): khoảng 65–70% hộ nuôi có sử dụng hóa chất để xử lý môi trường nước và phòng bệnh. Trong đó, vôi và chế phẩm khử trùng là nhóm được dùng nhiều nhất.

Kháng sinh và chất cấm: báo cáo của Cục Thủy sản cho thấy vẫn còn tình trạng 20–30% hộ nuôi lạm dụng kháng sinh hoặc hóa chất không nằm trong danh mục cho phép, gây tồn dư trong sản phẩm và ảnh hưởng đến xuất khẩu.

Xu hướng mới: bên cạnh hóa chất, một số hộ nuôi đã chuyển sang dùng thảo dược và chế phẩm sinh học, nhưng tỷ lệ này còn thấp, chỉ khoảng 10–15%.

Trong quá trình xuất khẩu thủy sản, nhiều lô hàng của Việt Nam từng bị các thị trường nhập khẩu cảnh báo hoặc trả về do phát hiện dư lượng kháng sinh vượt ngưỡng cho phép. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc một số hộ nuôi vẫn lạm dụng kháng sinh để phòng và trị bệnh cho tôm cá, dẫn đến tồn dư trong sản phẩm. Khi kiểm tra, các cơ quan chức năng của EU, Mỹ hay Nhật Bản phát hiện dư lượng này vượt quá mức quy định an toàn, buộc phải từ chối nhập khẩu hoặc trả lại lô hàng.

Năm 2025, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn ghi nhận 16 lô hàng thủy sản xuất khẩu bị cảnh báo dư lượng kháng sinh, chiếm khoảng 0,1% tổng số lô hàng, giảm nhẹ so với năm trước

Năm 2023, Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường đã ban hành công văn cảnh báo về tình trạng một số lô hàng thủy sản xuất khẩu bị phát hiện dư lượng hóa chất, kháng sinh vượt ngưỡng cho phép, yêu cầu doanh nghiệp tăng cường kiểm soát.

Thực trạng này không chỉ gây thiệt hại kinh tế cho doanh nghiệp mà còn ảnh hưởng đến uy tín và thương hiệu thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về quản lý chặt chẽ việc sử dụng hóa chất và kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản

Giải pháp để giảm thiểu tình trạng sử dụng hóa chất.

Về mặt kỹ thuật, việc ứng dụng chế phẩm sinh học, mô hình nuôi sinh thái (tôm – rừng, cá – lúa) và công nghệ tuần hoàn nước (RAS) giúp duy trì chất lượng môi trường nuôi ổn định, hạn chế dịch bệnh và giảm nhu cầu kháng sinh. Đây là nền tảng để người nuôi chuyển đổi sang phương thức sản xuất bền vững, ít phụ thuộc vào hóa chất.

Song song với đó, khung pháp lý và chính sách quản lý đóng vai trò định hướng và giám sát. Nhà nước cần ban hành quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về danh mục hóa chất được phép sử dụng, đồng thời tăng cường kiểm tra dư lượng trong sản phẩm thủy sản. Việc áp dụng các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP hay ASC không chỉ giúp kiểm soát chất lượng mà còn mở rộng cơ hội xuất khẩu. Chính sách tín dụng ưu đãi và hỗ trợ kỹ thuật cho mô hình nuôi sinh học sẽ tạo động lực để người nuôi mạnh dạn thay đổi phương thức sản xuất.

Giải pháp quan trọng nhất

Người nuôi cần được đào tạo bài bản về tác hại lâu dài của việc lạm dụng hóa chất, từ nguy cơ dư lượng tồn dư trong sản phẩm đến ảnh hưởng tiêu cực đối với môi trường nước và hệ sinh thái. Các chương trình tập huấn, hội thảo kỹ thuật nên tập trung vào việc giới thiệu những giải pháp sinh học, công nghệ tuần hoàn nước, cũng như mô hình nuôi kết hợp sinh thái để giúp người nuôi thấy rõ lợi ích thực tiễn khi chuyển đổi phương thức sản xuất. 

Người nuôi cần được đào tạo bài bản về tác hại lâu dài của việc lạm dụng hóa chất. Ảnh minh họa

Bên cạnh đó, người tiêu dùng cũng cần được khuyến khích lựa chọn sản phẩm thủy sản sạch, ít hóa chất, qua đó tạo áp lực thị trường buộc người nuôi phải thay đổi thói quen. Việc minh bạch thông tin và truy xuất nguồn gốc sản phẩm sẽ góp phần nâng cao niềm tin của cộng đồng, đồng thời khẳng định uy tín của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. 

Khi cả người sản xuất và người tiêu dùng cùng nhận thức rõ ràng, việc giảm thiểu hóa chất sẽ trở thành xu hướng tất yếu, giúp ngành thủy sản phát triển bền vững và an toàn.