Hệ thống chính sách giúp Ecuador xây dựng ngành tôm hàng đầu thế giới

Ecuador không buông lỏng quản lý để thúc đẩy sản xuất. Doanh nghiệp có không gian phát triển nhưng phải hoạt động hợp pháp, bảo đảm truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu an toàn thực phẩm và chịu kiểm tra trên toàn chuỗi.

Hợp thức hóa vùng nuôi, quản lý toàn chuỗi

Trước đây, nhiều trang trại tôm tại Ecuador được hình thành ở vùng ven biển, bãi triều hoặc gần rừng ngập mặn khi hệ thống cấp phép chưa hoàn thiện. Quyền sử dụng vùng nuôi thiếu chắc chắn, làm tăng rủi ro đầu tư và xung đột với mục tiêu bảo vệ môi trường.

Từ năm 2008, Chính phủ Ecuador bắt đầu rà soát và hợp thức hóa các trang trại đủ điều kiện. Cơ sở được tiếp tục sản xuất nhưng phải thực hiện trách nhiệm môi trường, như phục hồi rừng ngập mặn, bảo vệ dòng chảy thủy triều và chấp hành kiểm tra.

Báo cáo năm 2017 của Bộ Môi trường Ecuador ghi nhận hơn 335 ha rừng ngập mặn được phục hồi tại tỉnh Guayas trong khuôn khổ chương trình này.

Ecuador đồng thời hạn chế phát triển cơ sở nuôi mới tại các vùng sinh thái nhạy cảm. Trường hợp gây tổn hại rừng ngập mặn hoặc cản trở dòng thủy triều có thể bị thu hồi giấy phép.

Nhờ đó, cơ quan quản lý từng bước xác định rõ ai đang nuôi, nuôi ở đâu, diện tích bao nhiêu và có trách nhiệm gì. Khi vùng nuôi có tư cách pháp lý rõ ràng, doanh nghiệp có thể yên tâm đầu tư dài hạn, còn Nhà nước có cơ sở để kiểm tra và truy xuất sản phẩm.

Năm 2020, Ecuador tiếp tục ban hành Luật Hữu cơ về Phát triển Nuôi trồng Thủy sản và Nghề cá, gọi tắt là LODAP. Luật bao phủ toàn bộ chuỗi giá trị, từ sản xuất giống, nuôi, thu hoạch, vận chuyển đến chế biến, bảo quản và xuất khẩu.

Giấy phép và quyền hoạt động của các cơ sở được ghi nhận trong hệ thống đăng ký công khai. Cơ quan quản lý có thể kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất tại mọi mắt xích. Hoạt động không phép, vi phạm an toàn sinh học, không tuân thủ truy xuất hoặc mua nguyên liệu từ cơ sở không hợp pháp đều có thể bị xử lý nghiêm.

Cách quản lý này giúp thu hẹp khoảng trống giữa ao nuôi, đơn vị vận chuyển, nhà máy chế biến và doanh nghiệp xuất khẩu. Khi xảy ra sự cố, cơ quan chức năng có thể xác định vấn đề bắt đầu từ mắt xích nào thay vì chỉ kiểm tra sản phẩm cuối cùng.

Biến truy xuất thành lợi thế thị trường

Tại Ecuador, truy xuất nguồn gốc không chỉ là chứng nhận tự nguyện hay công cụ marketing. Đây là nghĩa vụ pháp lý của các đơn vị tham gia chuỗi thủy sản.

Cơ sở phải xác định được nguồn nguyên liệu, đầu vào và các chất đã sử dụng. Khi phát hiện sản phẩm không phù hợp, doanh nghiệp phải có khả năng cảnh báo, ngừng bán, thu hồi và cung cấp thông tin cho các bên liên quan.

Hoạt động truy xuất được thực hiện xuyên suốt bốn giai đoạn:

1. Sản xuất giống, nuôi và thu hoạch.

2. Vận chuyển nguyên liệu, đầu vào và thành phẩm.

3. Chế biến, bảo quản, cấp đông và đóng gói.

4. Phân phối, tiêu thụ trong nước và xuất khẩu.

Năm 2023, Ecuador tiếp tục siết hoạt động phi chính thức. Các đơn vị sản xuất giống, nuôi, kinh doanh hoặc chế biến tôm phải có giấy phép chuyên ngành phù hợp mới có thể đăng ký hoặc cập nhật mã số thuế.

Quy định này khiến nguyên liệu từ cơ sở không phép khó đi vào chuỗi xuất khẩu chính thức, đồng thời bảo vệ các doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

Ecuador cũng duy trì danh sách cơ sở đủ điều kiện vệ sinh và chỉ chứng nhận xuất khẩu cho sản phẩm được thu hoạch, chế biến, bảo quản tại các đơn vị hợp pháp. Với thị trường EU, cơ sở xuất khẩu còn phải nằm trong danh sách được EU chấp thuận.

Thay vì chỉ xét nghiệm tôm tại cửa khẩu, Ecuador kiểm soát rủi ro ngay từ đầu chuỗi. Khi xảy ra vấn đề về dư lượng, dịch bệnh hoặc an toàn thực phẩm, hệ thống có thể nhanh chóng khoanh vùng lô hàng và cơ sở liên quan, hạn chế ảnh hưởng đến toàn ngành.

Năng lực này được thể hiện qua thỏa thuận hợp tác quản lý an toàn tôm giữa Ecuador và Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ, FDA, ký ngày 24/8/2023. Đây là thỏa thuận đầu tiên thuộc loại này của FDA dành cho tôm nhập khẩu.

Trước khi ký kết, FDA đã đánh giá hệ thống pháp luật, năng lực thanh tra, phòng thử nghiệm, chương trình giám sát dịch bệnh và khả năng phản ứng khi xảy ra sự cố của Ecuador.

Thỏa thuận không giúp tôm Ecuador được miễn kiểm tra. Tuy nhiên, FDA có thể sử dụng dữ liệu giám sát và thông tin từ hệ thống quản lý của Ecuador để đánh giá rủi ro. Năng lực quản lý nhà nước nhờ đó trở thành lợi thế cạnh tranh của cả ngành tôm.

Tạo điều kiện để doanh nghiệp đầu tư và đổi mới

Song song với hoàn thiện hệ thống quản lý, Ecuador mở rộng đầu ra thông qua các hiệp định thương mại. Hiệp định với Liên minh châu Âu có hiệu lực từ năm 2017, trong khi hiệp định thương mại tự do Ecuador và Trung Quốc có hiệu lực từ ngày 1/5/2024.

Việc tiếp cận nhiều thị trường giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào một đầu ra, đồng thời linh hoạt điều chỉnh kích cỡ thu hoạch, cách chế biến và lịch bán hàng.

Tuy nhiên, giảm thuế chỉ giúp mở cửa thị trường. Muốn tôm thực sự đi qua cánh cửa đó, sản phẩm vẫn phải đáp ứng yêu cầu về truy xuất, vệ sinh và chứng nhận.

Ecuador cũng đưa điện khí hóa vùng nuôi vào quy hoạch quốc gia. Năm 2017, các cơ quan quản lý đặt mục tiêu đưa điện đến khoảng 100.000 ha nuôi tôm trong vòng năm năm.

Việc chuyển từ động cơ diesel sang điện giúp giảm chi phí nhiên liệu, hạn chế rủi ro vận chuyển, giảm phát thải và tạo điều kiện ứng dụng máy cho ăn, cảm biến cùng các hệ thống giám sát tự động. Dù tiến độ chưa đồng đều, chính sách này cho thấy hạ tầng vùng nuôi được xem là một phần của chiến lược phát triển ngành.

Một số đầu vào, máy móc và thiết bị phục vụ nuôi trồng thủy sản được áp dụng thuế VAT 0%. Lợi nhuận tái đầu tư vào những chương trình nghiên cứu đủ điều kiện cũng có thể được giảm thuế.

Bên cạnh Nhà nước, Phòng Nuôi trồng Thủy sản Quốc gia Ecuador, CNA, kết nối khoảng 350 doanh nghiệp trong toàn chuỗi. Tổ chức này tổng hợp ý kiến doanh nghiệp, tham gia xây dựng chính sách và phối hợp ứng phó với các vấn đề về thương mại, dịch bệnh, an toàn thực phẩm hoặc uy tín quốc gia.

Dù vậy, không phải mọi thành công của tôm Ecuador đều đến từ chính sách. Con giống, mật độ nuôi, thức ăn, tích hợp chuỗi, tự động hóa, IoT và trí tuệ nhân tạo phần lớn do khu vực tư nhân phát triển.

Vai trò quan trọng nhất của chính sách là tạo môi trường pháp lý và hạ tầng để doanh nghiệp yên tâm đầu tư, còn sản phẩm đáp ứng được yêu cầu của thị trường.

Mô hình Ecuador vẫn còn hạn chế như điện khí hóa chưa phủ đều, áp lực môi trường, chi phí năng lượng và các rào cản thương mại. Tuy nhiên, hệ thống chính sách đã giúp giảm rủi ro đầu tư, bảo vệ quyền tiếp cận thị trường và cho phép ngành mở rộng mà vẫn duy trì khả năng truy xuất.

Bài học từ Ecuador là muốn nâng sức cạnh tranh của ngành tôm, không thể chỉ tập trung vào năng suất trong ao. Vùng nuôi hợp pháp, dữ liệu minh bạch, quản lý toàn chuỗi và uy tín quốc gia đều góp phần quyết định con tôm có thể đi xa đến đâu.