Khai thác đất hiếm tại Myanmar: Rủi ro môi trường ảnh hưởng tới hệ sinh thái Mekong và chuỗi cung ứng thực phẩm

Hoạt động xả thải hóa chất độc hại với khối lượng lớn đang diễn ra tại nhiều nhánh sông trong khu vực. Các dòng chảy này sau đó đổ trực tiếp vào trục chính sông Mekong, làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm.

Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sinh kế của ngư dân và cộng đồng nông nghiệp bản địa Thái Lan. Đồng thời, nó còn đe dọa chuỗi cung ứng nông sản khu vực Mekong. Đối với lĩnh vực nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản hạ nguồn, đây là rủi ro trực tiếp đến nguồn nước cấp.

Nguồn gốc ô nhiễm: Cơ chế phát tán hóa chất từ các mỏ khai thác trái phép

Tình trạng thiếu giám sát và bất ổn tại các vùng biên giới của Myanmar (đặc biệt là bang Shan và bang Kachin) đã tạo lỗ hổng cho các hoạt động khai thác đất hiếm trái phép bùng phát mạnh mẽ. Sự tăng trưởng nóng này được thúc đẩy trực tiếp bởi nhu cầu nguyên liệu khổng lồ từ chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. Đất hiếm hiện là thành phần không thể thay thế trong các ngành công nghiệp tương lai như sản xuất xe điện, tuabin gió và thiết bị điện tử.

• Quy mô bành trướng: Theo dữ liệu vệ tinh phân tích bởi Trung tâm Stimson (Mỹ), hàng trăm điểm khai thác khoáng sản và đất hiếm lậu phân bố dày đặc dọc theo các lưu vực sông chính chảy tràn sang các quốc gia hạ nguồn.

• Cơ chế phát thải độc hại: Quy trình chiết tách đất hiếm trong tự nhiên có mức độ độc hại cực cao. Hoạt động khai thác sử dụng lượng lớn hóa chất và axit mạnh để sục rửa đất đá. Quá trình này trực tiếp tạo ra hàng nghìn tấn chất thải chứa hàm lượng kim loại nặng đậm đặc.

• Đường truyền ô nhiễm: Hậu quả là các con sông bắt nguồn từ Myanmar như sông Sai, sông Kok và sông Ruak giờ đây phải mang theo dòng nước đục ngầu hóa chất. Dòng nước này chảy qua Chiang Mai, Chiang Rai rồi hòa vào dòng chính Mekong.

Với các mô hình nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản phụ thuộc nguồn nước tự nhiên, dư lượng hóa chất công nghiệp là rào cản lớn, làm vô hiệu hóa các quy trình lắng tụ và xử lý nước thông thường.

Các dòng sông bắt nguồn từ Myanmar đục ngầu hòa vào dòng chính Mekong

Hệ lụy sinh thái: Tích tụ sinh học và suy thoái chất lượng thủy sản

Sự bành trướng của dòng nước ô nhiễm làm thay đổi đáng kể cuộc sống tại các ngôi làng ven sông ở Bắc Thái Lan. Nguồn nước phục vụ tưới tiêu và đánh bắt, vốn từng là nguồn nuôi sống toàn bộ khu vực, nay chuyển thành một nguồn rủi ro dài hạn.

Báo động đỏ về nồng độ kim loại nặng trong môi trường

Các thông số đo đạc chất lượng nước tại lưu vực hiện đang ở ngưỡng nguy hiểm, gây áp lực trực tiếp đến an toàn sinh học:

• Bùn lắng đáy: Số liệu báo động từ Cục Kiểm soát Ô nhiễm Thái Lan (tháng 03/2026) chỉ ra hàm lượng thạch tín (Asen) trong bùn lắng ở sông Mekong đã đạt mức cao nhất là 296 mg/kg. Con số này cao gấp 9 lần so với ngưỡng an toàn sinh thái cho phép (33 mg/kg).

• Môi trường nước mặt: Tại lưu vực sông Kok, nồng độ thạch tín trong nước cũng được ghi nhận cao hơn gấp đôi so với tiêu chuẩn quốc gia (0,01 mg/lít).

• Đa ô nhiễm: Không chỉ thạch tín, hàng loạt kim loại nặng có độc tính cực cao khác như chì, mangan, cadmium và thủy ngân cũng liên tục được phát hiện vượt ngưỡng an toàn.

Biến đổi bệnh lý và suy giảm năng suất thủy sản

Môi trường nước nhiễm độc gây ra những hệ lụy trực tiếp đến cấu trúc sinh lý của động vật thủy sinh. Dữ liệu từ các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Naresuan (Thái Lan) khi tiến hành giải phẫu cá trê bắt được trên sông Kok đã phát hiện những tổn thương đáng ngại:

• Các cá thể cá xuất hiện tình trạng biến dạng cơ thể và mọc u hạch.

• Bên cạnh đó là hiện tượng vảy đổi màu và mắt bị tổn thương do suy giảm hệ miễn dịch từ việc ngấm hóa chất dài ngày.

Nhìn từ góc độ kỹ thuật nuôi trồng, khi tôm cá tiếp xúc với môi trường nhiễm kim loại nặng, năng lượng chuyển hóa bị vắt kiệt cho quá trình chống chịu stress. Hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) sẽ tăng vọt, trong khi tỷ lệ sống giảm mạnh. Hơn nữa, dư lượng kim loại nặng trong thịt khiến sản phẩm mất khả năng cạnh tranh, không thể đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của chứng nhận quốc tế (như ASC, BAP, GlobalGAP).

Cá sống trong môi trường nhiễm độc phát bệnh với nhiều vết thương.

Rủi ro tồn lưu độc tố trong cây trồng và sức khỏe con người

Không chỉ dừng lại ở thủy sản, độc tố thạch tín đang tích tụ mạnh mẽ vào chuỗi cây lương thực.

• Theo lời kể của ông Thongkham Inprom, một nông dân địa phương, kết quả kiểm nghiệm y tế cho thấy nồng độ thạch tín trong nước tiểu của ông đã tăng gấp đôi mức an toàn cho phép.

• Dù gạo trồng tại khu vực này có hàm lượng thạch tín thấp hơn mức báo động gây ngộ độc ngay lập tức, các chuyên gia độc chất học đưa ra cảnh báo rằng việc ăn cơm nhiễm độc mỗi ngày sẽ dẫn đến quá trình tích tụ độc tố mạn tính. Về lâu dài, đây là nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh suy thận và ung thư.

Cú sốc kinh tế đối với chuỗi cung ứng nông sản khu vực

Thái Lan hiện được mệnh danh là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo và nông sản hàng đầu thế giới, mang về kim ngạch xuất khẩu hàng tỷ USD mỗi năm. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng này đang làm ảnh hưởng trực tiếp vị thế đó. Mọi mắt xích của chuỗi thức ăn toàn cầu bắt nguồn từ vùng hạ nguồn Mekong đều có nguy cơ bị ảnh hưởng nghiêm trọng nếu bị nhiễm độc.

Hậu quả kinh tế hiện hữu vô cùng nặng nề đối với người dân bản địa:

• Nông nghiệp và trồng trọt: Đất và nước nhiễm kim loại nặng, nông sản làm ra bị thương lái và thị trường quay lưng vì lo ngại an toàn thực phẩm.

• Đánh bắt thủy sản: Sản lượng cá trên sông giảm mạnh, người tiêu dùng không dám mua cá sông.

• Du lịch sinh thái: Khách du lịch sụt giảm do lo ngại về ô nhiễm nguồn nước và thực phẩm địa phương độc hại.

Theo các ước tính ban đầu, chỉ riêng các cộng đồng tại Chiang Mai và Chiang Rai đã phải chịu tổn thất kinh tế đáng kể do cuộc khủng hoảng môi trường này.

Xung đột lợi ích sinh kế trong bối cảnh rủi ro môi trường gia tăng

Đối mặt với tình trạng trên, các cộng đồng chịu ảnh hưởng đang rơi vào một nghịch lý, xuất phát từ sự phản ứng chậm chạp và thiếu minh bạch của các cơ quan chức năng.

• Áp lực sinh tồn: Một mặt người dân muốn lên tiếng mạnh mẽ để đòi công lý, yêu cầu chính phủ tiến hành xét nghiệm đất và nước trên diện rộng, đồng thời thắt chặt kiểm soát an ninh biên giới.

• Áp lực kinh tế: Mặt khác, họ lại sống trong nỗi sợ hãi rằng việc làm rùm beng chuyện ô nhiễm sẽ phá nát hoàn toàn danh tiếng của vùng. Nếu điều đó xảy ra, nông sản của họ sẽ bị thị trường tẩy chay, triệt tiêu con đường sống duy nhất của cả cộng đồng.

Giới chuyên gia môi trường nhận định: Nếu các cuộc xung đột trong thế kỷ trước tàn phá lưu vực sông Mekong bằng bom đạn, thì làn sóng xả thải độc hại từ hoạt động khai thác mỏ trái phép hiện nay chính là một rủi ro thầm lặng đang dần hủy hoại dòng sông này từ bên trong.

Nhận định cho vùng hạ lưu Mekong

Cuộc khủng hoảng ô nhiễm kim loại nặng đã trở thành rủi ro hệ thống đối với toàn bộ lưu vực Mekong. Đối với các quốc gia hạ nguồn như Campuchia và Việt Nam, đây là cảnh báo rõ ràng sự mong manh của nguồn nước đầu vào, yếu tố nền tảng của sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Đặc biệt tại các vùng nuôi tôm và sản xuất nông sản trọng điểm, quá trình chuyển đổi sang mô hình thâm canh công nghệ cao đang diễn ra mạnh mẽ, trong khi nguồn nước mặt sạch lại là điều kiện kiên quyết.

Nếu không kiểm soát được nguồn ô nhiễm từ thượng nguồn, mọi nỗ lực nâng cao năng suất và tối ưu chi phí sẽ bị suy giảm hiệu quả. Do đó, các quốc gia hạ nguồn cần tăng cường giám sát chặt chẽ chất lượng nước và các biện pháp xét nghiệm định nhằm bảo vệ an ninh lương thực và tính bền vững của chuỗi cung ứng khu vực.