Sức tải ao nuôi: Hiểu đúng để biết giới hạn của ao

Cùng một ao, cùng 100.000 con tôm, khi tôm nặng 2g thì sinh khối chỉ khoảng 200kg; khi đạt 20g, sinh khối đã lên khoảng 2 tấn. Số con gần như không đổi nhưng lượng thức ăn, nhu cầu oxy, phân, chất hữu cơ và tải nitơ đều tăng nhiều lần. Vì vậy, sức tải không nên hiểu là “ao này nuôi được bao nhiêu con/m²”, mà là ao có thể gánh bao nhiêu sinh khối và lượng tải phát sinh mỗi ngày.

Đo sức tải bằng gì?

Không có một thiết bị nào đo trực tiếp sức tải. Muốn biết ao đang còn dư địa hay đã gần giới hạn, cần nhìn đồng thời bốn nhóm chỉ số: sinh khối, lượng thức ăn, oxy và khả năng xử lý chất thải.

Sinh khối cho biết ao đang phải nuôi bao nhiêu. Lượng thức ăn cho biết mỗi ngày đang đưa thêm bao nhiêu vật chất vào hệ thống. Trong ao thâm canh, thức ăn là nguồn đầu vào lớn nhất của nitơ, phospho và chất hữu cơ, trong khi chỉ một phần dinh dưỡng cuối cùng được giữ lại trong sinh khối thu hoạch. Phần còn lại phải được vi sinh xử lý, lắng xuống đáy hoặc đưa ra ngoài hệ thống.

Oxy thường là giới hạn xuất hiện sớm nhất. Không chỉ tôm cá tiêu thụ oxy mà cả vi sinh vật phân hủy chất hữu cơ cũng dùng oxy. Vì vậy, không nên chỉ nhìn DO tại một thời điểm mà phải nhìn cả mức dự phòng. Hai ao cùng giữ DO 5 mg/L nhưng một ao chỉ dùng 50% công suất quạt, ao kia phải chạy gần hết công suất thì mức an toàn hoàn toàn khác nhau.

Tương tự, NH₃, nitrite và lượng bùn đáy không chỉ là các chỉ số riêng lẻ. Nếu nitrite ngày càng khó hạ, bùn tích tụ nhanh hơn và thời gian đáy sạch sau xi-phông ngày càng ngắn, đó là dấu hiệu tốc độ phát sinh chất thải đang tiến gần khả năng xử lý của ao.

Có thể hiểu ngắn gọn:

Sức tải thực tế của ao được quyết định bởi mắt xích yếu nhất giữa oxy, xử lý nitơ, quản lý chất hữu cơ và khả năng loại chất thải ra khỏi hệ thống.

Vì sao sức tải quan trọng?

Khi ao còn vận hành xa giới hạn, một cơn mưa, một ngày âm u hoặc một lần tảo suy thường chưa đủ gây khủng hoảng. Nhưng khi sinh khối đã cao, quạt gần hết công suất, bùn tích tụ nhiều và hệ vi sinh phải làm việc sát ngưỡng, cùng một biến động nhỏ có thể làm cả hệ thống mất cân bằng.

Đây là lý do ao nuôi thường không “sập” vì một chỉ tiêu đơn lẻ. DO giảm, nitrite tăng, tảo biến động, tôm giảm ăn hay đáy xấu có thể chỉ là những biểu hiện khác nhau của cùng một vấn đề: lượng tải đã tiến gần hoặc vượt khả năng xử lý.

Điều cần theo dõi vì vậy không chỉ là một giá trị vượt ngưỡng, mà là xu hướng. Nếu qua từng tuần phải chạy quạt lâu hơn, DO sáng thấp hơn, nitrite phục hồi chậm hơn, lượng bùn tăng nhanh hơn và FCR bắt đầu xấu đi, ao đang mất dần khoảng dự phòng dù từng thông số vẫn chưa quá xấu.

Làm sao để nâng sức tải?

Muốn nuôi được nhiều sinh khối hơn, phải nâng năng lực xử lý phía sau.

Tăng sục khí giúp nâng giới hạn oxy. Gom chất thải và xi-phông tốt hơn giúp giảm tải hữu cơ. Biofloc, biofilter hoặc hệ vi sinh ổn định có thể tăng khả năng xử lý nitơ. Hệ thống lắng, lọc và xử lý nước giúp đưa chất thải ra khỏi ao nhanh hơn.

Nhưng cần lưu ý một nguyên tắc: nâng một giới hạn thường làm xuất hiện một giới hạn mới.

Tăng quạt giúp mang nhiều sinh khối hơn nhưng làm tăng tiêu thụ điện. Biofloc xử lý nitơ tốt hơn nhưng tạo thêm chất rắn và nhu cầu oxy. Thay nước giúp giảm tải trong ao nhưng lại chuyển áp lực sang hệ thống xử lý và môi trường tiếp nhận.

Vì vậy, nuôi thâm canh không đơn giản là tăng mật độ. Bản chất của thâm canh là tăng khả năng xử lý trên cùng một đơn vị diện tích.

Khi nuôi gần sức tải cần chú ý gì?

Điều quan trọng nhất là không vận hành hệ thống liên tục ở sát 100% công suất. Nếu toàn bộ quạt đã phải chạy hết mới giữ được DO, ao gần như không còn dư địa cho một sự cố mất điện, tảo suy hay thời tiết xấu.

Thứ hai, không nên xử lý từng chỉ số theo kiểu tách rời. Khi nhiều vấn đề cùng xuất hiện, cần nghĩ tới tải tổng thể trước khi tiếp tục bổ sung thêm hóa chất hay vi sinh.

Thứ ba, phải luôn giữ một khoảng dự phòng. Khi sinh khối đã quá cao, giảm tải đôi khi hiệu quả hơn tiếp tục cố nâng công suất. Thu tỉa là một ví dụ rõ: giảm sinh khối sẽ kéo giảm ngay nhu cầu oxy, lượng thức ăn và chất thải phát sinh mỗi ngày.

Cuối cùng, không có một con số sức tải cố định cho mọi ao. Cùng diện tích, cùng mật độ, nhưng một ao có oxy mạnh, đáy sạch, xử lý nitơ tốt và hệ thống xi-phông hiệu quả sẽ mang được sinh khối cao hơn nhiều so với một ao vận hành kém.

Tóm lại, câu hỏi thực tế nhất về sức tải người nuôi cần trả lời là: với sinh khối hiện tại, hệ thống đang phải xử lý bao nhiêu tải mỗi ngày và còn bao nhiêu khoảng dự phòng?