Không chỉ là QR code: Thị trường đang đòi hỏi gì từ truy xuất nguồn gốc?

Thị trường quốc tế, đặc biệt là Âu Mỹ, đang đòi hỏi sự minh bạch toàn diện từ dữ liệu ao nuôi, con giống đến quy trình vận hành và an toàn thực phẩm. Nếu chỉ dừng lại ở tem nhãn điện tử, doanh nghiệp tôm Việt rất khó đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Vì sao truy xuất nguồn gốc tôm không thể chỉ dừng ở mã QR Code?

Một thực trạng phổ biến hiện nay là nhiều đơn vị lầm tưởng rằng việc in mã QR lên bao bì sản phẩm đã là hoàn thành nhiệm vụ truy xuất nguồn gốc. Thực tế, khi người tiêu dùng quét các mã này, đa phần thông tin nhận được chỉ là những dữ liệu tĩnh như tên doanh nghiệp, địa chỉ, website và ngày sản xuất. Đây thực chất chỉ là một hình thức tem nhãn điện tử.

Truy xuất nguồn gốc theo tiêu chuẩn quốc tế là khả năng theo dõi và giám sát hành trình của sản phẩm qua từng công đoạn của chuỗi cung ứng. Một mã QR chỉ có giá trị khi nó là cánh cổng mở ra kho dữ liệu sống về vòng đời của con tôm, chứ không phải là một tấm danh thiếp điện tử vô hồn. Việc hiểu sai này khiến nhiều doanh nghiệp tốn chi phí đầu tư nhưng không tạo ra lợi thế cạnh tranh thực sự khi đàm phán với đối tác nước ngoài.

Thị trường Âu Mỹ yêu cầu gì phía sau mã truy xuất nguồn gốc tôm?

Đối với các nhà nhập khẩu tại Mỹ (dưới áp lực của luật FSMA 204) hay Châu Âu (với các tiêu chuẩn khắt khe về ESG), cái họ cần phía sau mã truy xuất là khả năng tái hiện lại lịch sử của con tôm. Họ muốn biết chính xác lô tôm này được nuôi tại ao nào, thu hoạch ngày nào và quan trọng nhất là bằng chứng về an toàn thực phẩm.

Thị trường đang đòi hỏi sự minh bạch toàn quá trình. Tức là khi có sự cố về dư lượng kháng sinh hay dịch bệnh, nhà nhập khẩu có thể truy vết ngược để xác định ngay lập tức vấn đề nằm ở đâu: do thức ăn, do con giống, hay do quá trình xử lý nước. Mã truy xuất lúc này đóng vai trò như một hộp đen ghi lại toàn bộ dữ liệu, giúp khoanh vùng rủi ro và bảo vệ uy tín của cả chuỗi cung ứng thay vì phải thu hồi toàn bộ sản phẩm một cách mù quáng.

Thị trường đang đòi hỏi sự minh bạch toàn quá trình

Dữ liệu ao nuôi và con giống: Nền tảng của truy xuất nguồn gốc tôm đạt chuẩn

Giá trị cốt lõi của truy xuất nguồn gốc nằm ở ba trụ cột dữ liệu: con giống, vật tư đầu vào và quy trình vận hành. Một hệ thống truy xuất đạt chuẩn phải trả lời được các câu hỏi: Tôm giống được nhập từ trại nào, có sạch bệnh (SPF) hay không? Trong quá trình nuôi, người dân đã sử dụng loại thức ăn gì, thuốc gì, vào thời điểm nào?

Dữ liệu môi trường ao nuôi (pH, nhiệt độ, oxy hòa tan) và nhật ký cho ăn hàng ngày chính là bằng chứng thép để chứng minh chất lượng tôm. Nếu con tôm được nuôi trong môi trường nước tốt, không sử dụng kháng sinh cấm và tuân thủ quy trình an toàn sinh học, thì chính những dữ liệu này sẽ nâng tầm giá trị của nó. Ngược lại, một con tôm thiếu lịch sử nuôi trồng cũng giống như một sản phẩm không rõ lai lịch, rất dễ bị ép giá hoặc từ chối nhập khẩu vào các thị trường cao cấp.

Vì sao truy xuất nguồn gốc tôm không gắn với dữ liệu thật thì không có giá trị?

Có một thực tế là nhiều hồ sơ truy xuất hiện nay được lập theo kiểu đối phó, tức là "hồi ký" – ghi chép lại sau khi vụ nuôi đã kết thúc chỉ để phục vụ đoàn kiểm tra. Dữ liệu này không có giá trị thực tiễn vì độ chính xác thấp và thiếu tính thời gian thực. Truy xuất nguồn gốc chỉ thực sự tạo ra giá trị khi nó gắn liền với dữ liệu thật.

Nếu dữ liệu đầu vào là rác thì kết quả đầu ra cũng là rác. Một mã QR dẫn đến một trang thông tin đẹp đẽ nhưng sai lệch về thực tế nuôi trồng sẽ là con dao hai lưỡi. Khi xảy ra hậu kiểm, sự sai lệch giữa hồ sơ và kết quả xét nghiệm mẫu thực tế sẽ phá hủy hoàn toàn niềm tin của nhà nhập khẩu. Do đó, tính trung thực và khả năng xác thực của dữ liệu là yếu tố sống còn, quan trọng hơn cả hình thức trình bày của mã QR.

Blockchain và công nghệ số trong truy xuất nguồn gốc tôm: Công cụ chứ không phải mục tiêu

Chúng ta thường nghe nói nhiều về Blockchain, IoT hay Big Data trong nông nghiệp. Tuy nhiên, cần xác định rõ ràng công nghệ chỉ là công cụ không phải là mục tiêu cuối cùng. Mục tiêu của truy xuất nguồn gốc là xây dựng niềm tin.

Blockchain giúp khóa chặt dữ liệu, đảm bảo rằng nhật ký nuôi sau khi đã ghi nhận thì không ai có thể sửa đổi hay tẩy xóa. Các cảm biến IoT giúp thu thập số liệu môi trường một cách khách quan, loại bỏ sai sót do con người. Nhưng nếu không có quy trình nuôi chuẩn và ý thức tự giác của người nuôi, thì công nghệ hiện đại đến đâu cũng vô nghĩa. Doanh nghiệp cần làm chủ công nghệ để phục vụ minh bạch hóa, chứ không phải dùng công nghệ làm "bình phong" marketing sáo rỗng.

Blockchain giúp người tiêu dùng truy xuất nguồn gốc sản phẩm thủy sản

Doanh nghiệp tôm Việt cần làm gì để đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc xuất khẩu?

Để thoát khỏi cái mác "giá rẻ" và bước vào sân chơi giá trị cao, doanh nghiệp và người nuôi tôm Việt cần thay đổi tư duy từ bây giờ. Bước đầu tiên là chuyển đổi thói quen ghi chép nhật ký từ sổ tay sang các ứng dụng quản lý ao nuôi kỹ thuật số (như Farmext hay các phần mềm tương tự). Việc số hóa này tạo ra kho dữ liệu nền tảng sẵn sàng cho mọi yêu cầu truy xuất.

Tiếp theo, cần xây dựng các chuỗi liên kết chặt chẽ, nơi dữ liệu được chia sẻ thông suốt từ trại giống, đại lý thức ăn đến nhà máy chế biến. Cuối cùng, đừng đợi đến khi khách hàng yêu cầu mới làm. Việc chủ động xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc chuẩn chỉnh ngay từ bây giờ sẽ là tấm giấy thông hành uy tín nhất, giúp con tôm Việt Nam tự tin vượt qua mọi rào cản kỹ thuật của thị trường Âu Mỹ trong tương lai gần.