Khủng hoảng sinh thái do cá rô phi cằm đen ảnh hưởng người tôm tại Thái Lan

Sự bùng nổ mật độ của loài ngoại lai này đang đe dọa trực tiếp đến cấu trúc ngành nuôi trồng thủy sản nước lợ và tính bền vững của chuỗi cung ứng hải sản xuất khẩu của quốc gia này.

1. Toàn cảnh cuộc khủng hoảng tại các vùng ven biển Thái Lan

Hiện trạng xâm lấn của cá rô phi cằm đen tại Thái Lan được ghi nhận qua các khía cạnh cơ học và số liệu thực địa sau:

Diện rộng và tốc độ lan tràn địa lý

Tính đến thời điểm hiện tại, loài cá này đã được ghi nhận xuất hiện tại hơn 17 tỉnh ven biển dọc theo Vịnh Thái Lan và biển Andaman (bao gồm Samut Songkhram, Samut Prakan, Bangkok, Phetchaburi, Prachuap Khiri Khan, và kéo dài xuống tận phía Nam). Sự hiện diện của chúng trải dài từ hệ thống sông ngòi lớn (như sông Mae Klong, Chao Phraya), hệ thống kênh rạch nội đồng, cho đến các vùng đầm phá ven biển và các vùng nước mặn hoàn toàn.

Thiệt hại cấu trúc đối với ngành nuôi tôm

Thái Lan là một trong những quốc gia xuất khẩu tôm hàng đầu thế giới, và mô hình nuôi tôm quảng canh/bán thâm canh dựa vào nguồn nước tự nhiên đang chịu tổn thất nặng nề nhất.

• Sự hoán đổi sinh khối: Tại huyện Amphawa (tỉnh Samut Songkhram), trên các diện tích ao đầm từ 6 đến 8 hecta, sản lượng thu hoạch tự nhiên của người dân bị thay thế hoàn toàn. Thay vì thu hoạch tôm sú hoặc tôm thẻ chân trắng có giá trị kinh tế cao, sản lượng thu về đạt từ 5 đến 20 tấn cá rô phi cằm đen mỗi ao.

• Bẫy khủng hoảng tài chính: Giá thu mua loại cá xâm lấn này tại đầm rất thấp, dao động khoảng 8 baht/kg (khoảng 5.500 VND/kg). Nguồn thu này không đủ chi trả chi phí năng lượng bơm nước, nhân công kéo lưới và cải tạo ao. Nhiều hộ nuôi tôm buộc phải treo đầm, phá sản hoặc gánh khoản nợ lớn do mất trắng nguồn con giống thả vào.

Rô phi cằm đen

2. Cơ sở khoa học về động lực xâm lấn của loài

Sự bùng nổ số lượng của cá rô phi cằm đen trong hệ thống thủy sinh học Thái Lan được giải thích bằng ba đặc tính sinh học và sinh thái học cốt lõi, không dựa trên sự cường điệu mà dựa vào các chỉ số thích nghi thực tế:

Khả năng điều hòa áp suất thẩm thấu cực hạn

Cá rô phi cằm đen là loài chịu mặn rộng. Khác với phần lớn các loài cá nước ngọt thông thường, hệ thống tế bào chloride ở mang của loài này thích nghi tốt ở dải độ mặn từ 0‰ (nước ngọt hoàn toàn) đến trên 35‰ (độ mặn của nước biển trung bình), thậm chí sống sót được trong các vùng nước siêu mặn. Đặc tính này cho phép chúng sử dụng mạng lưới sông ngòi và bờ biển làm đường cao tốc sinh học để di cư từ tỉnh này sang tỉnh khác mà không bị cản trở bởi ranh giới mặn - ngọt.

Chiến lược sinh sản bảo toàn số lượng

• Cơ chế: Ở loài này, sau khi thụ tinh, cá trống sẽ ngậm toàn bộ trứng và cá non trong khoang miệng để bảo vệ.

• Hiệu quả sinh thái: Hành vi này loại bỏ gần như hoàn toàn nguy cơ trứng bị các loài sinh vật khác ăn thịt hoặc bị ảnh quanh do biến động môi trường (như thay đổi nồng độ oxy hòa tan hay pH). Chu kỳ sinh sản của chúng ngắn (khoảng 22 đến 30 ngày một lứa trong điều kiện nhiệt độ nước ấm từ 25 đến 30°C), dẫn đến tốc độ tăng trưởng quần thể đạt mức lũy thừa khi gặp môi trường giàu dinh dưỡng như ao nuôi tôm.

Sự dịch chuyển phân bậc thức ăn và áp lực cạnh tranh

Cá rô phi cằm đen có phổ thức ăn rất rộng. Ở giai đoạn cá non, chúng hoạt động như một sinh vật ăn thịt, ưu tiên tiêu thụ động vật phù du và giáp xác nhỏ (bao gồm cả ấu trùng tôm giống vừa thả). Khi trưởng thành, chúng chuyển sang ăn thực vật phù du, tảo và mùn bã hữu cơ. Việc tiêu thụ lượng lớn sinh khối đáy và tảo hữu ích làm nghèo nàn nguồn thức ăn tự nhiên của tôm nuôi, đồng thời làm giảm lượng oxy hòa tan trong nước do mật độ cá quá dày đặc.

3. Phân biệt phân loại: Cá rô phi cằm đen và Cá rô phi cỏ tại Việt Nam

Để phục vụ công tác giám sát dịch tễ thủy sản và tránh nhầm lẫn trong nhận diện, dưới đây là bảng đối chiếu hình thái và sinh học giữa cá rô phi cằm đen (loài xâm lấn tại Thái Lan) và cá rô phi cỏ/rô phi đen (loài đã thuần hóa, phổ biến tại Việt Nam):

Rô phi đen (Việt Nam)

4. Các giải pháp kỹ thuật cấp quốc gia đang được triển khai

Chính phủ Thái Lan đã đưa việc kiểm soát cá rô phi cằm đen vào chương trình hành động quốc gia với ba nhóm giải pháp kỹ thuật đồng bộ:

1. Kiểm soát sinh học bằng loài thiên địch: Chủ động thả cá chẽm (Lates calcarifer) – một loài cá săn mồi bản địa có giá trị kinh tế - vào các thủy vực bị nhiễm cá rô phi cằm đen. Cá chẽm sẽ săn bắt và kiểm soát mật độ cá rô phi non ở tầng nước mặt và tầng giữa.

2. Can thiệp di truyền học: Nghiên cứu và phát triển các dòng cá rô phi cằm đen đột biến nhiễm sắc thể hoặc dòng cá biến đổi gen di truyền một chiều. Khi thả các cá thể này ra tự nhiên, chúng sẽ cạnh tranh giao phối với quần thể hoang dã nhưng không sinh ra thế hệ sau, từ đó làm suy giảm mật độ tự nhiên một cách bền vững.

3. Hệ thống rào cản cơ học: Khuyến cáo và bắt buộc các trang trại nuôi trồng áp dụng hệ thống lưới lọc đa tầng tại cửa van cấp nước sạch, nhằm ngăn chặn triệt để trứng và cá bột theo thủy triều xâm nhập vào hệ thống ao nuôi thâm canh khép kín.