MMPA: Rào cản mới đe dọa thủy sản Việt tại Mỹ

Đây không chỉ là một rào cản kỹ thuật mới mà còn là một hàng rào xanh khắt khe, đặt hàng loạt mặt hàng thủy sản khai thác chủ lực của Việt Nam như cá ngừ, mực, ghẹ trước nguy cơ bị ngừng nhập khẩu nếu không đáp ứng được yêu cầu về Chứng nhận khả năng chấp nhận (Certificate of Admissibility - COA).

MMPA là gì và tại sao lại là báo động đỏ?

Được ban hành từ năm 1972, MMPA nhằm bảo vệ các loài thú biển (cá heo, cá voi, hải cẩu...) khỏi các tác động tiêu cực của hoạt động đánh bắt. Quy định quan trọng nhất đối với các nước xuất khẩu là "Quy định Nhập khẩu", yêu cầu các quốc gia phải chứng minh chương trình giảm thiểu đánh bắt không chủ ý của mình tương đương với các tiêu chuẩn nghiêm ngặt của Mỹ.

Sau thời hạn miễn trừ kết thúc vào ngày 31/12/2025, NOAA (Cục Quản lý Đại dương và Khí quyển Quốc gia Mỹ) đã bắt đầu áp dụng lệnh cấm nhập khẩu đối với thủy sản từ khoảng 240 ngư trường của 42 quốc gia không đạt chuẩn. Đối với Việt Nam, 12 nhóm ngư trường chủ lực (bao gồm lưới kéo, lưới vây, lưới rê...) đã bị từ chối công nhận tương đương, đẩy hàng loạt mặt hàng xuất khẩu vào thế khó.

Điều này đồng nghĩa với việc các sản phẩm chủ lực như cá ngừ, cá kiếm, mực, ghẹ... nếu được đánh bắt từ những ngư cụ này sẽ không đủ điều kiện nhập khẩu vào Mỹ sau thời hạn 1/1/2026, trừ khi có các biện pháp chứng minh đặc biệt (như COA). Tác động của MMPA đã trở nên rất rõ ràng và mang tính quyết định đối với toàn bộ chuỗi sản xuất.

Tác động kinh tế: Con số biết nói

Mỹ là thị trường xuất khẩu thủy sản lớn thứ hai của Việt Nam. Tác động của MMPA là trực tiếp và nặng nề. Ước tính khoảng 200 - 512 triệu USD giá trị xuất khẩu hàng năm bị ảnh hưởng trực tiếp, chiếm tới 28-30% tổng kim ngạch sang Mỹ. Trong đó, cá ngừ và cua ghẹ là những mặt hàng chịu thiệt hại lớn nhất.

Theo số liệu năm 2024, xuất khẩu cá ngừ sang Mỹ đạt gần 385 triệu USD; cá biển gần 765 triệu USD; và nhóm mực, bạch tuộc, cua khoảng 127 triệu USD. Khoảng 200 triệu USD sản phẩm từ 12 ngư trường không tuân thủ đang đối mặt với lệnh cấm.

Không chỉ ảnh hưởng giá trị xuất khẩu, MMPA còn tác động trực tiếp đến sinh kế ngư dân, hoạt động của nhà máy chế biến và uy tín thương hiệu thủy sản Việt Nam.

Tác động của MMPA là trực tiếp và nặng nề khoảng 200 - 512 triệu USD giá trị xuất khẩu hàng năm bị ảnh hưởng trực tiếp

Rào cản COA và thách thức quản trị

Để duy trì dòng chảy hàng hóa, các doanh nghiệp buộc phải có Giấy chứng nhận đủ điều kiện nhập khẩu (COA - Certificate of Admissibility). Dựa trên hướng dẫn mới nhất từ NOAA, các quy định về COA đang đặt ra bài toán quản trị nan giải cho doanh nghiệp Việt:

Áp dụng theo mã HTS: Mỹ quản lý rủi ro theo mã Hệ thống Thuế quan Hài hòa (HTS). Ngay cả những loài không bị cấm (như mực nút - Sepiella), nếu dùng chung mã HTS với loài bị cấm (mực nang - Sepia), vẫn phải có COA để chứng minh sự trong sạch.

Hiệu lực tính theo ETA: Quy định tính thời điểm áp dụng dựa trên ngày hàng đến cảng Mỹ (ETA). Điều này tạo áp lực cực lớn lên logistics: Những lô hàng xuất đi cuối năm 2025 nhưng cập cảng sau 1/1/2026 sẽ bị mắc kẹt nếu thiếu COA. 

Rủi ro hàng tồn kho: NOAA khẳng định không cấp COA hồi tố cho nguyên liệu nhập khẩu đã có trong kho trước đó. Điều này biến hàng tấn nguyên liệu tồn kho thành tài sản rủi ro không thể xuất đi Mỹ.

Khoảng lặng 180 ngày của con ghẹ: Cơ hội hay rủi ro?

Riêng đối với nghề khai thác ghẹ, NOAA đang dành ra một khoảng lặng 180 ngày (tính từ 12/11/2025) để xem xét lại tính tương đương. Trong giai đoạn này, ghẹ Việt Nam tạm thời chưa cần COA.

Tuy nhiên, đây không phải là lúc để chủ quan. NOAA cảnh báo quy định có thể thay đổi bất cứ lúc nào. Bài học từ việc tạm hoãn quy định kích thước khai thác gần đây cho thấy: Sự linh hoạt là cần thiết, nhưng sự chuẩn bị dài hạn về quy chuẩn khai thác mới là yếu tố sống còn.

Ghẹ Việt Nam tạm thời chưa cần COA

Doanh nghiệp cần làm gì để không bị loại khỏi cuộc chơi?

Ông Việt Châu, Phó Giám đốc Vụ Hợp tác Quốc tế (Bộ NN&PTNT), cho biết quyết định của Mỹ dựa trên ba yếu tố: nguy cơ tương tác với động vật biển cao, thiếu cơ chế giám sát bycatch, và các biện pháp giảm thiểu không hiệu quả. Để vượt qua rào cản xanh này, ngành thủy sản Việt Nam cần một cuộc tái cấu trúc thực sự:

- Doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc chặt chẽ đến từng tàu cá, từng chuyến biển, đảm bảo tách bạch nguồn nguyên liệu từ các nghề khai thác an toàn và bị hạn chế.

- Cần rà soát ngay lượng hàng tồn, đẩy nhanh tiến độ xuất khẩu các lô hàng cũ trước thời điểm giờ G hoặc chuyển hướng sang các thị trường khác (EU, Nhật Bản) đối với nguyên liệu không thể xin COA.

- Các cơ quan chức năng cần tăng cường tham vấn với Mỹ để làm rõ cơ sở đánh giá, đồng thời học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia đã được công nhận toàn phần như Thái Lan, Ấn Độ.

Trong bối cảnh xuất khẩu thủy sản năm 2025 đạt kỷ lục 11,34 tỷ USD, việc tuân thủ MMPA là phép thử lớn nhất cho năng lực phát triển bền vững của Việt Nam. Đây là lúc doanh nghiệp không chỉ bán con cá, con tôm, mà phải bán cả trách nhiệm với đại dương. Chỉ khi minh bạch hóa được chuỗi cung ứng và bảo vệ được hệ sinh thái biển, thủy sản Việt Nam mới có thể giữ vững vị thế tại các thị trường cao cấp như Hoa Kỳ.