Phân biệt cá chim trắng nước ngọt và cá hổ Piranha

Cùng thân dẹp, màu bạc, bụng đỏ và đặc biệt rất giống nhau khi còn nhỏ, cá chim trắng nước ngọt và piranha từng nhiều lần gây nhầm lẫn ngay cả trong hoạt động nuôi và kinh doanh cá cảnh.

Sự nhầm lẫn này không đơn thuần là chuyện gọi sai tên. Cá chim trắng nước ngọt đã được đưa vào nuôi ở Việt Nam từ cuối những năm 1990, trong khi piranha là đối tượng bị cấm nhập khẩu và gây nuôi. Vì vậy, biết cách nhận diện hai loài là điều cần thiết đối với người nuôi, người kinh doanh cá cảnh và cả người mua cá giống.

Cá chim trắng đã được nuôi ở Việt Nam hơn 25 năm

Cá chim trắng nước ngọt hiện thường được xác định với tên khoa học Piaractus brachypomus, còn được biết đến trên thế giới với các tên red-bellied pacu, pirapitinga hay red pacu. Đây là loài cá bản địa của lưu vực Amazon và Orinoco ở Nam Mỹ.

Trước khi đến Việt Nam, loài cá này đã trải qua một thời gian khá dài được thuần hóa tại châu Á. Theo tài liệu của Trung tâm giống Thủy sản Nghệ An, cá được đưa vào Đài Loan năm 1982 và sinh sản nhân tạo thành công năm 1985. Trung Quốc tiếp nhận cá năm 1985 và nhanh chóng phát triển thành đối tượng nuôi nước ngọt tại nhiều địa phương.

Tháng 8/1998, Công ty Dịch vụ giống nuôi trồng thủy sản Trung ương nhập cá chim trắng vào Việt Nam. Sau đó loài cá này được đưa vào nuôi thử nghiệm ở nhiều vùng. Đến đầu những năm 2000, công nghệ sinh sản nhân tạo bắt đầu được làm chủ trong nước. Một nguồn của Trung tâm giống Thủy sản Nghệ An ghi nhận Trung tâm giống thủy sản Quảng Ninh cho cá sinh sản thành công năm 2001; các tài liệu khác ghi nhận quá trình chủ động giống diễn ra khoảng 2000–2002.

Tại Nghệ An, chẳng hạn, một đề tài ứng dụng công nghệ sinh sản cá chim trắng thực hiện trong giai đoạn 2002–2003 đã sản xuất khoảng 3 triệu cá bột, cho thấy đối tượng này từng được quan tâm khá mạnh trong chương trình đa dạng hóa cá nuôi nước ngọt.

Cá được chú ý vì lớn nhanh, ăn tạp, tận dụng được nhiều loại thức ăn và thích nghi tương đối tốt với ao nuôi.

Nhưng lịch sử phát triển của cá chim trắng tại Việt Nam cũng gắn liền với một cuộc tranh luận khá đặc biệt: liệu cá đang được nuôi có phải chính là piranha hay không?

Cuộc tranh luận “cá chim trắng hay cá hổ” từng xảy ra ở Việt Nam

Năm 2003, thông tin một số cá chim trắng đang được nuôi ở Đồng Nai có thể là piranha từng gây nhiều chú ý.

Vấn đề nghiêm trọng ở chỗ Việt Nam đã có chỉ thị ngày 17/7/1998 nghiêm cấm nhập khẩu và nuôi cá piranha. Nếu cá chim trắng đang được nuôi thực chất là piranha, đây không còn là chuyện nhận diện sai mà trở thành vấn đề quản lý sinh vật ngoại lai.

Bộ Thủy sản khi đó đã tổ chức lấy mẫu và giám định. Kết luận được báo cáo lên Chính phủ xác định cá chim trắng nước ngọt đang được nuôi không phải cá piranha.

Sự việc cho thấy việc nhầm lẫn giữa hai nhóm cá này đã tồn tại từ rất sớm tại Việt Nam.

Điều đáng nói là sự giống nhau ấy hoàn toàn có cơ sở về hình thái.

Tại sao cá chim trắng non lại giống piranha?

Cá chim trắng và piranha đều thuộc nhóm cá Characiformes Nam Mỹ và có quan hệ họ hàng trong họ Serrasalmidae.

Ở giai đoạn còn nhỏ, cá chim trắng Piaractus brachypomus thường có:

• thân màu bạc;

• nhiều đốm đen trên hai bên thân;

• vùng ngực và bụng đỏ cam;

• thân dẹp và tương đối cao.

Đây cũng chính là kiểu hình thường thấy ở piranha bụng đỏ non.

Tài liệu bạn cung cấp đề cập khả năng ngoại hình tương tự này có liên quan đến hiện tượng bắt chước sinh học, giúp cá pacu non trông giống một loài săn mồi nguy hiểm hơn.

Bởi vậy, nhìn một con cá nhỏ bụng đỏ rồi kết luận đó là piranha rất dễ sai.

Muốn phân biệt, phải nhìn vào những cấu trúc ít thay đổi hơn.

Nhìn vào răng

Nếu chỉ được chọn một đặc điểm để phân biệt hai loài, hãy nhìn bộ răng.

Piranha: răng như lưỡi dao

Piranha bụng đỏ Pygocentrus nattereri có những chiếc răng hình tam giác, dẹp và rất sắc.

Các răng nằm sát nhau thành một hàng, khi hai hàm khép lại chúng ăn khớp gần giống hai lưỡi kéo. Đây là bộ máy thích nghi rất rõ với việc cắn và cắt mô động vật.

Chỉ cần quan sát miệng một cá thể đủ lớn, hình dạng răng đặc trưng này thường đã rất dễ nhận biết.

Cá chim trắng: Răng giống răng người hơn

Cá chim trắng lại có bộ răng hoàn toàn khác.

Răng dày, chắc, bề mặt tương đối phẳng và bố trí thành nhiều hàng. Một số răng phía trước nhìn khá giống răng cửa của người.

Đây là cấu tạo phù hợp với việc cắn và nghiền quả, hạt, thực vật cũng như nhiều loại thức ăn khác.

Có thể nhớ rất đơn giản:

Piranha có răng để cắt.
Cá chim trắng có răng để nghiền.

Đây là dấu hiệu đáng tin cậy hơn rất nhiều so với màu sắc cơ thể.

Nhìn hàm dưới

Piranha có chiếc hàm rất đặc trưng. Phần hàm dưới thường nhô rõ ra phía trước, tạo cảm giác miệng “vẩu”. Mõm ngắn, phần đầu khá góc cạnh và chiếc hàm dưới phát triển mạnh tạo nên vẻ dữ đặc trưng.

Cá chim trắng có đầu tròn hơn. Đường từ trán xuống mõm cong đều hơn, môi tương đối dày và hàm dưới không nhô mạnh về phía trước. Đặt hai con cá cạnh nhau, đặc điểm này khá dễ nhận ra.

Cá càng lớn càng dễ phân biệt

Khi còn nhỏ, hai loài có thể rất giống nhau.

Nhưng càng lớn, ngoại hình càng tách biệt.

Piranha bụng đỏ trưởng thành vẫn duy trì màu đỏ khá rõ ở bụng và các vây phía dưới.

Ngược lại, cá chim trắng thường mất dần màu đỏ khi trưởng thành. Thân chuyển sang xám bạc, xám chì hoặc xám nâu.

Kích thước cũng khác biệt rất lớn.

Piranha bụng đỏ thường là cá cỡ trung bình, phổ biến ở khoảng vài chục centimet. Cá chim trắng thuộc nhóm pacu có thể phát triển tới kích thước lớn hơn nhiều, trong điều kiện thuận lợi có thể đạt gần 1 m và khối lượng hàng chục kilogram.

Cá chim trắng có ăn cá không?

Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều người dễ liên tưởng nó với piranha.

Gọi cá chim trắng là cá ăn thực vật hoàn toàn cũng chưa chính xác.

Đây là loài ăn tạp thiên về thực vật. Ngoài quả, hạt và thực vật thủy sinh, chúng vẫn có thể sử dụng thức ăn có nguồn gốc động vật, nhuyễn thể và những động vật nhỏ phù hợp kích thước. Một số tài liệu kỹ thuật nuôi trong nước cũng mô tả cá là loài ăn tạp, có thể ăn cả thức ăn thực vật và động vật.

Điểm khác biệt nằm ở chiến lược dinh dưỡng.

Piranha có bộ răng sắc và cơ hàm thích nghi với việc cắt xé. Cá chim trắng có hàm răng thiên về cắn, nghiền và tận dụng nhiều loại thức ăn.

Vì vậy, thấy cá chim trắng ăn cá nhỏ hoặc động vật không có nghĩa nó là piranha.

Bảng nhận diện nhanh

Đừng dùng màu bụng để kết luận

Sau hơn hai thập kỷ được nuôi tại Việt Nam, cá chim trắng không còn là đối tượng quá xa lạ. Nhưng vì nguồn gốc Nam Mỹ và ngoại hình lúc nhỏ rất giống piranha, câu chuyện nhận diện vẫn có giá trị, đặc biệt đối với thị trường cá cảnh và hoạt động kiểm soát sinh vật ngoại lai.

Sai lầm phổ biến nhất là nhìn vào bụng đỏ.

Đây lại chính là đặc điểm dễ gây nhầm nhất.

Khi cần xác định một cá thể đáng nghi, nên kiểm tra theo thứ tự:

răng → hàm dưới → hình dạng đầu → màu sắc theo tuổi → kích thước.

Trong đó, bộ răng vẫn là dấu hiệu trực quan có giá trị nhất: răng tam giác sắc như lưỡi dao nghiêng về piranha; răng dày, tù và dạng nghiền nghiêng về cá chim trắng.

Chính sự khác biệt nhỏ này là ranh giới giữa một loài cá nước ngọt đã có lịch sử nuôi hơn 25 năm tại Việt Nam và một nhóm cá mà Việt Nam đã kiểm soát nghiêm ngặt từ năm 1998.