Thực trạng và hiệu quả các mô hình nuôi cá trôi đen ở Việt Nam

Đặc điểm sinh học và ứng dụng trong kỹ thuật nuôi

Theo QCVN 02-33-1: 2020/BNNPTNT thì có 2 loài cá chép Ấn Độ được nhập và nuôi phổ biến ở VN là cá Rôhu (Labeo rohita - thường được gọi là cá trôi đen) và cá Mrigal (Cirrhinus mrigala - thường được gọi là cá trôi trắng) và cá trôi Việt (Cirrhinus molitorella).

Trong đó, cá trôi đen (Labeo rohita) từ lâu đã là một trong những đối tượng nuôi trồng thủy sản quen thuộc. Chúng có khả năng thích nghi với một phổ môi trường rộng, có thể sinh sống và phát triển tốt trong các hệ thống ao, hồ, lồng bè với nhiệt độ lý tưởng từ 28-32°C.

Một trong những lợi thế kỹ thuật lớn nhất của cá trôi là tập tính ăn tạp. Trong tự nhiên, phổ thức ăn của chúng rất rộng, bao gồm tảo, mùn bã hữu cơ và các sinh vật đáy. Đặc tính này cho phép người nuôi có thể linh hoạt trong việc xây dựng khẩu phần ăn, kết hợp giữa thức ăn công nghiệp và các nguồn phụ phẩm nông nghiệp sẵn có tại địa phương như cám gạo, giúp giảm đáng kể chi phí sản xuất.

Về sinh trưởng, cá trôi cho thấy một tốc độ phát triển nhanh, là một yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả kinh tế. Trong các mô hình nuôi thâm canh, cá có thể đạt năng suất cao, trung bình từ 5-10 tấn/ha.

Thực trạng ngành nuôi và các mô hình hiệu quả

Nghề nuôi cá trôi đen đã có lịch sử phát triển lâu đời tại Việt Nam, từ những năm 1960, và hiện đã được triển khai rộng rãi trên khắp cả nước, từ các tỉnh phía Bắc như Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Dương đến khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Mô hình nuôi phổ biến và hiệu quả nhất là nuôi ghép. Do có tập tính sống và kiếm ăn ở tầng đáy, cá trôi đen không cạnh tranh trực tiếp với các loài sống ở tầng giữa và tầng mặt như cá mè. Việc nuôi ghép cá trôi với các loài cá khác như cá chép, cá mè không chỉ giúp tận dụng tối đa không gian và các chuỗi thức ăn khác nhau trong ao, mà còn tạo ra một hệ sinh thái cân bằng hơn, góp phần cải thiện chất lượng nước.

Cá trôi được du nhập vào Việt Nam từ Ấn Độ. Ảnh: Tạp chí thuỷ sản

Giá trị thương phẩm và vị thế trên thị trường

Giá trị kinh tế của cá trôi đen đến từ sự kết hợp giữa chi phí sản xuất thấp và nhu cầu tiêu thụ lớn từ thị trường nội địa. Với giá bán lẻ dao động từ 50.000 đến 75.000 đồng/kg, cá trôi đen là một trong những nguồn cung cấp protein động vật có giá cả phải chăng nhất, phù hợp với túi tiền của đại đa số người tiêu dùng.

Mặc dù không phải là một mặt hàng xuất khẩu chủ lực như cá tra hay tôm, cá trôi vẫn có một thị trường xuất khẩu nhất định sang các nước láng giềng trong khu vực Đông Nam Á và Trung Quốc, góp phần đa dạng hóa cơ cấu sản phẩm của ngành thủy sản.

Giá trị dinh dưỡng và ứng dụng trong ẩm thực

Thịt cá trôi có màu trắng, kết cấu chắc, vị ngọt tự nhiên và ít xương dăm. Về mặt dinh dưỡng, 100g thịt cá cung cấp từ 18-20g protein chất lượng cao, cùng với các axit béo Omega-3 có lợi cho sức khỏe tim mạch và não bộ, và một loạt các vitamin, khoáng chất thiết yếu khác.

Với những đặc tính này, cá trôi là nguyên liệu lý tưởng cho nhiều món ăn truyền thống và quen thuộc trong bữa cơm của người Việt. Từ món cá trôi kho đậm đà, canh chua cá trôi thanh mát đến các món chiên giòn hay hấp, mỗi cách chế biến đều làm nổi bật lên hương vị đặc trưng, khẳng định vị thế không thể thiếu của cá trôi trong văn hóa ẩm thực Việt Nam.

Những thách thức và định hướng phát triển trong tương lai

Sự biến động của giá cả thị trường và chi phí đầu vào, đặc biệt là giá thức ăn công nghiệp, có thể ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận của người nuôi. Bên cạnh đó, việc quản lý chất lượng nước trong các mô hình nuôi thâm canh, đặc biệt là kiểm soát các loại khí độc như NH₃, H₂S, vẫn là một bài toán đòi hỏi sự đầu tư về kỹ thuật.

Để nghề nuôi cá trôi đen phát triển một cách bền vững, hướng đi trong tương lai sẽ tập trung vào việc nâng cao chất lượng con giống thông qua các chương trình chọn lọc di truyền. Song song đó, việc ứng dụng các công nghệ nuôi tiên tiến như sử dụng chế phẩm vi sinh để cải thiện chất lượng nước và xây dựng các chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ sẽ giúp ổn định đầu ra và nâng cao giá trị sản phẩm.

Cá trôi có 1 số thị trường xuất khẩu nhất định. Ảnh: Cá hoàng đế

Cá trôi đen không chỉ là một đối tượng nuôi trồng thủy sản truyền thống mà còn là một trụ cột quan trọng, đóng góp vào việc đảm bảo an ninh lương thực và phát triển kinh tế nông hộ tại Việt Nam. Với nền tảng kỹ thuật vững chắc và nhu cầu thị trường ổn định, nghề nuôi cá trôi đen chắc chắn sẽ tiếp tục phát triển, khẳng định vai trò không thể thiếu trong bức tranh đa dạng của ngành thủy sản nước nhà.