Chuẩn hóa phương pháp xác định thủy ngân hữu cơ trong thủy sản

Trong nhiều năm qua, kiểm soát kim loại nặng – đặc biệt là thủy ngân – luôn là một trong những tiêu chí quan trọng trong thương mại thủy sản toàn cầu. Tuy nhiên, điều đáng chú ý không nằm ở tổng hàm lượng thủy ngân, mà ở dạng tồn tại của nó trong thực phẩm.

Thủy ngân hữu cơ là gì và vì sao đáng lo ngại?

Thủy ngân tồn tại dưới nhiều dạng khác nhau trong môi trường. Dạng vô cơ có thể phát sinh từ hoạt động công nghiệp, khai khoáng hoặc tự nhiên. Tuy nhiên, dưới tác động của vi sinh vật trong môi trường nước, thủy ngân vô cơ có thể chuyển hóa thành methylmercury – một dạng thủy ngân hữu cơ có độc tính cao và khả năng tích lũy sinh học mạnh.

Không giống nhiều kim loại nặng khác, methylmercury có khả năng đi xuyên qua hàng rào máu não và nhau thai. Khi đi vào cơ thể người qua thực phẩm, đặc biệt là các loài cá biển kích thước lớn nằm ở đỉnh chuỗi thức ăn, chất này có thể tích tụ dần theo thời gian.

Các nghiên cứu quốc tế đã ghi nhận việc phơi nhiễm methylmercury kéo dài có thể gây tổn thương hệ thần kinh trung ương, ảnh hưởng đến trí nhớ, khả năng vận động và đặc biệt nguy hiểm đối với phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ. Chính vì vậy, nhiều quốc gia và khu vực như Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ hay Nhật Bản đều quy định ngưỡng tối đa rất chặt chẽ đối với thủy ngân trong thủy sản.

Trong thương mại quốc tế, việc vượt ngưỡng cho phép không chỉ dẫn tới cảnh báo hoặc trả hàng, mà còn có thể ảnh hưởng tới uy tín của cả ngành hàng.

TCVN 14443:2025 xác định hàm lượng thủy ngân hữu cơ trong thủy sản

Theo tiêu chuẩn này, đối tượng áp dụng bao gồm cá, nhuyễn thể và các loài thủy sinh khác dùng làm thực phẩm. Phương pháp xác định dựa trên nguyên tắc chuyển hóa thủy ngân hữu cơ trong mẫu thành thủy ngân nguyên tố (Hg⁰), sau đó định lượng bằng kỹ thuật quang phổ hấp thụ nguyên tử hoặc thiết bị phân tích chuyên dụng có độ nhạy cao.

Quy trình phân tích gồm các bước chính:

        - Đồng nhất và xử lý mẫu nhằm giải phóng thủy ngân hữu cơ.

        - Chuyển hóa hợp chất methylmercury thành thủy ngân nguyên tố.

        -Đo tín hiệu hấp thụ để tính toán hàm lượng dựa trên đường chuẩn.

Tiêu chuẩn quy định rõ yêu cầu về xây dựng đường chuẩn, kiểm soát chất lượng nội bộ, độ lặp lại, độ tái lập cũng như giới hạn phát hiện (LOD) và giới hạn định lượng (LOQ). Đồng thời, tiêu chuẩn nhấn mạnh việc sử dụng mẫu chuẩn chứng nhận (CRM), hóa chất tinh khiết cao và hiệu chuẩn thiết bị định kỳ.

Một điểm đáng lưu ý là thủy ngân có tính bay hơi và tồn tại ở mức vết. Do đó, tiêu chuẩn đặc biệt yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt nguy cơ nhiễm chéo và thất thoát trong quá trình thao tác, từ khâu chuẩn bị mẫu đến phân tích.

Tác động đối với doanh nghiệp và quản lý nhà nước

Đối với cơ quan quản lý, TCVN 14443:2025 tạo ra một căn cứ kỹ thuật thống nhất để giám sát sản phẩm lưu thông trên thị trường nội địa cũng như hàng hóa xuất khẩu.

Đối với doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu thủy sản, tiêu chuẩn này có ý nghĩa thực tiễn rõ rệt. Việc chủ động kiểm nghiệm nguyên liệu và thành phẩm theo phương pháp được quốc tế thừa nhận giúp giảm rủi ro bị cảnh báo từ các hệ thống kiểm soát an toàn thực phẩm nước ngoài.

Trong bối cảnh các thị trường ngày càng siết chặt tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc, năng lực phân tích kim loại nặng ở mức vết không còn là lựa chọn, mà trở thành điều kiện bắt buộc để duy trì năng lực cạnh tranh.

Đối với doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu thủy sản, việc chủ động kiểm nghiệm nguyên liệu và thành phẩm giúp giảm rủi ro bị cảnh báo từ các hệ thống kiểm soát an toàn thực phẩm nước ngoài. Ảnh: Pharmacy

Tuy nhiên, tiêu chuẩn chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm với đầu tư tương xứng. Việc nâng cấp phòng thử nghiệm, đào tạo nhân lực phân tích, bảo đảm hệ thống quản lý chất lượng và kiểm soát từ khâu nuôi trồng, khai thác đến chế biến là những yếu tố quyết định.

Về dài hạn, kiểm soát thủy ngân hữu cơ không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu thương mại, mà còn gắn với trách nhiệm bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hình ảnh ngành thủy sản Việt Nam.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, các tiêu chuẩn kỹ thuật như TCVN 14443:2025 có thể được xem như một “hạ tầng mềm” của chuỗi giá trị. Khi phương pháp phân tích được chuẩn hóa và thừa nhận quốc tế, sản phẩm thủy sản Việt Nam sẽ có thêm cơ sở kỹ thuật để khẳng định chất lượng trên thị trường toàn cầu.