Diệt rong trong ao tôm: Khi thiếu người làm, hóa chất trở thành lựa chọn nhiều rủi ro

Ngày nay cách làm đó ngày càng khó. Lao động nông thôn ít hơn, giá nhân công tăng, ao nuôi lớn và mật độ nuôi cao hơn. Một ao vài nghìn mét vuông phủ đầy rong có thể cần nhiều người làm liên tục mới xử lý hết. Vì vậy, lựa chọn thuận tiện hơn thường là hóa chất: mua một sản phẩm diệt rong, pha xuống ao và chờ rong chết.

Nhưng chính từ đây một bài toán cũ trở nên nguy hiểm hơn. Diệt được rong chưa chắc đã giải quyết được vấn đề của ao. Nếu xử lý không đúng, lượng rong chết cùng lúc có thể khiến môi trường xấu đi nhanh hơn cả khi rong còn sống.

Rong khó xử lý vì phần nhìn thấy chỉ là phần ngọn

Người nuôi thường gọi chung là rong bún, rong mền, rong nhớt, rong đuôi chồn... nhưng phía sau những tên gọi này có thể là các nhóm sinh vật rất khác nhau. Có loại là rong sợi lớn mọc từ đáy, có loại tạo thành lớp nhớt, có trường hợp lại liên quan đến vi khuẩn lam hay các dạng tảo.

Vì vậy không phải cứ thấy một lớp xanh dưới đáy là có thể dùng cùng một loại thuốc.

Điều quan trọng hơn là rong xuất hiện vì ao đang tạo điều kiện thuận lợi cho nó sống. Nước quá trong khiến ánh sáng xuống tận đáy, ao cạn, nhiều bùn hữu cơ, thức ăn dư, phân tôm và xác tảo liên tục cung cấp dinh dưỡng. Rong chỉ là biểu hiện mà người nuôi nhìn thấy của những điều kiện đó.

Đây cũng là lý do có những ao vừa xử lý xong, vài ngày hoặc vài tuần sau rong lại lên.

Một số rong sợi có khả năng phát triển và phục hồi rất nhanh khi điều kiện thuận lợi. Chỉ cần còn mảnh rong, đáy vẫn đủ ánh sáng và dinh dưỡng vẫn còn nhiều thì khoảng trống vừa tạo ra nhanh chóng được lấp lại. Báo cáo tổng hợp cũng cho thấy nhiều nhóm rong và vi khuẩn lam có khả năng thích nghi khá rộng với độ mặn và điều kiện ao nuôi.

Nói cách khác, vớt rong chỉ xử lý sinh khối hiện tại; hóa chất cũng chủ yếu xử lý sinh khối hiện tại. Muốn rong khó quay lại phải thay đổi môi trường đang nuôi nó.

Hóa chất giúp giảm công lao động nhưng đổi lại là một rủi ro lớn

Sức hấp dẫn của hóa chất rất rõ: nhanh, ít người làm và có thể thấy hiệu quả sau một thời gian ngắn. Với tình trạng thiếu lao động hiện nay, đây là lý do các sản phẩm “diệt rong”, “cắt rong”, “DRT” ngày càng dễ được lựa chọn.

Vấn đề nằm ở chỗ một ao rong dày chứa một lượng sinh khối rất lớn.

Khi rong còn sống, nó vẫn quang hợp vào ban ngày. Nhưng nếu một lượng lớn rong bị giết trong thời gian ngắn, toàn bộ khối đó trở thành chất hữu cơ chết. Vi khuẩn bắt đầu phân hủy và quá trình này tiêu tốn oxy. Đồng thời, dinh dưỡng nằm trong thân rong lại được giải phóng trở lại nước.

Ao vì vậy có thể đi theo chuỗi:

rong chết hàng loạt → xác rong phân hủy → oxy giảm → NH₃, H₂S và chất hữu cơ tăng → tôm stress, giảm ăn, nổi đầu hoặc gặp sự cố.

Đây là nghịch lý đáng chú ý: thuốc càng làm rong chết nhanh thì người nuôi càng phải chuẩn bị tốt cho lượng sinh khối chết sau đó.

Trong trường hợp rong phủ quá nhiều, giải pháp không nên đơn giản là tăng liều để “đánh cho sạch”.

Không phải hóa chất nào cũng an toàn như nhau trong mọi ao

Một sai lầm khác là dùng thuốc theo kinh nghiệm từ ao khác mà không xét điều kiện nước của ao mình.

Các sản phẩm có thành phần đồng chẳng hạn có thể tác động mạnh lên rong và tảo, nhưng độc tính của đồng thay đổi theo pH, độ kiềm, chất hữu cơ và các đặc tính hóa học của nước. Báo cáo tổng hợp đặc biệt lưu ý nguy cơ khi sử dụng đồng trong điều kiện độ kiềm thấp, cũng như nguy cơ giảm oxy khi xử lý một lượng tảo hoặc rong lớn cùng lúc.

Các chất oxy hóa hoặc sát trùng mạnh cũng không phải “thuốc chỉ biết tìm rong”. Chúng có thể tác động lên hệ vi sinh và sinh vật khác trong ao nếu sử dụng không đúng điều kiện.

Người nuôi vì vậy không nên chỉ quan tâm câu hỏi “thuốc này có diệt được rong không”, mà phải nhìn thêm ba chuyện: rong sẽ chết bao nhiêu, xác rong sẽ đi đâu và ao có chịu được quá trình phân hủy sau đó hay không.

Vớt rong vẫn là cách an toàn khi còn làm được

Vớt, kéo hoặc hút rong có một lợi thế mà hóa chất không có: đưa vật chất ra khỏi ao thật sự.

Rong chứa nitrogen, phosphorus và chất hữu cơ mà nó đã lấy từ nước và đáy. Khi rong được kéo lên bờ và đưa ra khỏi khu vực ao, một phần dinh dưỡng cũng được lấy ra theo.

Nếu chỉ đánh thuốc cho rong chết ngay trong ao, lượng dinh dưỡng này phần lớn vẫn nằm lại trong hệ thống. Sau khi phân hủy, nó có thể tiếp tục nuôi một đợt rong hoặc tảo khác.

Đó là lý do với những mảng rong mới xuất hiện, xử lý sớm luôn nhẹ hơn chờ tới khi cả đáy ao phủ kín.

Khó khăn thực tế hiện nay là nhân công. Vì vậy hướng đi không thể đơn giản là quay lại cách làm hoàn toàn thủ công như trước, mà cần giảm khối lượng rong phải xử lý ngay từ đầu, đồng thời từng bước cơ giới hóa việc thu gom ở những trang trại lớn.

Muốn bớt rong phải làm cho đáy ao bớt thuận lợi với rong

Rong đáy cần ánh sáng. Một ao nước quá trong và cạn cho phép ánh sáng xuống sâu, tạo điều kiện rất tốt để rong phát triển. Trong ao tôm, duy trì mực nước phù hợp, hạn chế những vùng quá nông và quản lý màu nước ổn định là những biện pháp đơn giản nhưng quan trọng.

Nguồn dinh dưỡng cũng cần được nhìn lại.

Thức ăn dư, phân tôm, xác tảo và bùn đáy liên tục bổ sung nitrogen và phosphorus cho hệ thống. Nếu lượng vật chất đưa vào lớn hơn khả năng tôm sử dụng và khả năng lấy chất thải ra khỏi ao, rong gần như luôn có nguồn thức ăn để quay lại.

Do đó, kiểm soát rong thực tế liên quan rất nhiều đến những việc quen thuộc: quản lý lượng thức ăn, hút bùn, giữ đáy sạch, duy trì mực nước, hạn chế vùng nước tù và sử dụng nước từ ao lắng khi có điều kiện.

Sục khí cũng rất quan trọng, nhưng cần hiểu đúng rằng quạt nước không phải thuốc diệt rong. Vai trò lớn nhất của nó là giữ nước lưu thông và đặc biệt bảo vệ oxy khi rong hoặc tảo bắt đầu suy tàn.

Khi bắt buộc phải dùng hóa chất, đừng cố xử lý tất cả trong một lần

Có những trường hợp rong đã phát triển quá mạnh, nhân lực không thể xử lý hết và hóa chất vẫn là lựa chọn thực tế. Khi đó cách dùng quan trọng không kém loại sản phẩm.

Trước khi xử lý cần biết ít nhất tình trạng oxy, pH, độ kiềm, lượng rong trong ao và sức khỏe tôm. Hệ thống quạt và sục khí phải đủ khả năng hoạt động trong giai đoạn rong chết và phân hủy.

Với sinh khối quá lớn, nên cân nhắc xử lý từng phần hoặc từng khu vực thay vì cố làm toàn bộ rong chết cùng lúc. Rong chết hoặc bong lên cần được thu gom nếu có thể.

Đồng thời nên sử dụng sản phẩm có nguồn gốc, nhãn và công dụng rõ ràng. Không nên lấy một hoạt chất dùng cho mục đích khác rồi tự quy đổi thành thuốc diệt rong cho ao tôm.

Quan trọng nhất, sau khi xử lý hóa chất vẫn phải quay lại giải quyết bùn, dinh dưỡng, độ sâu và ánh sáng. Nếu không, hóa chất chỉ mua thêm một khoảng thời gian trước khi rong xuất hiện trở lại.

Từ diệt rong sang quản lý rong

Một ao nuôi tốt không nhất thiết phải hoàn toàn không có rong hay tảo. Một lượng sinh khối phù hợp vẫn là một phần của hệ sinh thái ao. Vấn đề bắt đầu khi rong phát triển quá nhanh, phủ đáy, gây biến động oxy và pH hoặc khi khối lượng rong lớn đến mức người nuôi không còn khả năng kiểm soát.

Trong điều kiện lao động ngày càng thiếu, việc phụ thuộc nhiều hơn vào hóa chất là điều dễ hiểu. Nhưng hóa chất không thể thay thế hoàn toàn việc quản lý ao.

Cách ít rủi ro hơn là phát hiện rong khi còn ít, lấy sinh khối ra khỏi ao khi còn khả thi, giảm nguồn dinh dưỡng và ánh sáng nuôi rong, bảo vệ oxy, rồi mới dùng hóa chất như một công cụ hỗ trợ khi thực sự cần thiết.

Bởi trong ao tôm, nguy hiểm không chỉ nằm ở lúc rong mọc quá nhiều. Nhiều khi thời điểm rủi ro nhất lại chính là sau khi người nuôi vừa diệt được một ao rong tưởng như rất thành công.

Nguyên tắc an toàn:

1. Nước cao nhất có thể ngay khi cải tạo đầu vụ nuôi. Vì lúc này nước thường trong dễ sinh rong nhất.

2. Không dùng phân vô cơ quá liều khi cải tạo. Phân vô cơ có hàm lượng khoáng chất kích thích nhanh sự phát triển của thực vật, rong sẽ phát triển sớm. Khi rong nhiều kéo theo nước không thể có màu, rong tiếp tục phát triển mạnh.

3. Không diệt liều mạnh và toàn bộ ao. Rủi ro cao khi rong chết đồng loạt môi trường không đủ khả năng phân hủy.