Góc nhìn kỹ thuật: 200 tấn cá chết ở Đồng Nai do mưa lớn và bài học quản lý rủi ro giao mùa

Toàn cảnh thiệt hại

Theo ghi nhận, hiện tượng cá chết xảy ra sau các trận mưa dông kéo dài tại khu vực nuôi cá lồng bè trên lòng hồ Trị An (Đồng Nai).

Thống kê ban đầu cho thấy có khoảng 15 hộ nuôi bị ảnh hưởng với tổng sản lượng thiệt hại ước tính gần 200 tấn. Các đối tượng bị thiệt hại chủ yếu là cá thương phẩm kích cỡ trên 1kg/con như cá chép, cá trắm và cá mè.

Ngay sau khi xảy ra sự cố, chính quyền địa phương đã phối hợp với người dân thu vớt xác cá đưa vào bờ xử lý thành phân vi sinh, nhằm hạn chế tình trạng cá phân hủy gây ô nhiễm hữu cơ nguồn nước lòng hồ.

Phân tích từ dữ liệu lượng mưa: Biến động môi trường khi mưa lớn sau mùa khô

Để xác định nguyên nhân của đợt cá chết cục bộ này, cần phân tích chuỗi dữ liệu thời tiết và khí tượng thủy văn tại khu vực. Trước đó, Đồng Nai trải qua giai đoạn khô hạn kéo dài với nền nhiệt độ cao. Nhiệt độ cao làm tăng tốc độ bốc hơi nước, hạ thấp mực nước hồ và thúc đẩy quá trình tích tụ vật chất hữu cơ ở đáy.

Khi xuất hiện các đợt mưa dông, khu vực này ghi nhận lượng mưa dao động 30 - 80mm, cục bộ có nơi trên 100mm. Yếu tố tác động chính đến môi trường nước là cường suất mưa lớn tập trung trong khoảng thời gian ngắn từ 1 đến 3 giờ. Sự thay đổi khối lượng nước đột ngột này kích hoạt chuỗi biến động hóa lý trong hồ chứa:

1. Sốc pH và giảm hệ đệm: Nước mưa có tính axit nhẹ. Việc lòng hồ tiếp nhận khối lượng nước ngọt lớn trong vài giờ làm pha loãng độ kiềm đột ngột. Hệ đệm của nước không đủ thời gian cân bằng, dẫn đến sụt giảm pH cấp tính khiến cá bị sốc và giảm sức đề kháng.

2. Rửa trôi bề mặt mang theo vật chất ô nhiễm: Lượng phèn, chất bẩn và cặn hữu cơ tích tụ trên lưu vực suốt mùa khô bị dòng chảy tràn cuốn xuống lòng hồ. Hệ quả là độ đục tăng nhanh, các hạt phù sa lơ lửng bám vào mang cá, gây cản trở quá trình hô hấp trực tiếp.

Lượng mưa lớn kết hợp dông mạnh và đảo nước theo nhiệt độ làm cho hữu cơ tích tụ nổi lên gây ảnh hưởng lớn đến cá nuôi trong lồng bè.

Cơ chế kỹ thuật gây sốc môi trường: Hiện tượng đảo nước

Tác động từ lượng nước mưa lạnh đổ xuống mặt hồ kết hợp với gió lớn làm tăng vận tốc dòng chảy, thúc đẩy nhanh hiện tượng đảo nước trong khu vực nuôi lồng bè:

• Phá vỡ sự phân tầng nhiệt: Trong mùa nắng, nước bị phân tầng với lớp mặt nhiệt độ cao và lớp đáy nhiệt độ thấp, khối lượng riêng lớn hơn. Khi mưa lớn, nước mưa lạnh có khối lượng riêng lớn sẽ chìm nhanh xuống đáy.

• Hiện tượng trồi đáy và khuếch tán khí độc: Dòng nước lạnh đi xuống tạo lực đẩy lớp nước đáy cùng vật chất hữu cơ (phân cá, thức ăn thừa chưa phân hủy hết) cuộn ngược lên tầng mặt. Quá trình này giải phóng lượng lớn khí độc tích tụ dưới đáy như Amoniac (NH₃), Hydro Sulfua (H₂S).. vào vùng nuôi, gây nhiễm độc cấp tính cho cá.

• Suy giảm Oxy hòa tan cấp tính: Trời âm u làm giảm cường độ ánh sáng, khiến tảo ngừng quang hợp và chuyển sang chế độ hô hấp tiêu thụ oxy. Đồng thời, quá trình oxy hóa chất hữu cơ từ đáy trồi lên tiêu hao phần lớn lượng DO trong nước. Tại các khu vực neo đậu lồng bè mật độ cao, sự cạnh tranh oxy khiến cá ngạt hàng loạt.

Biện pháp kỹ thuật quản lý vùng nuôi giai đoạn giao mùa

Biến động môi trường từ sự cố này cho thấy tầm quan trọng của việc chủ động quản lý rủi ro thiên tai. Để thích ứng với điều kiện thời tiết cực đoan, người nuôi cần áp dụng các biện pháp kỹ thuật sau:

1. Quản lý mật độ và sức tải vùng nuôi

• Đảm bảo khoảng cách lồng: Không bố trí cụm lồng quá dày, giữ khoảng cách thông thoáng giữa các dòng lồng để tăng lưu thông dòng chảy.

• Thu hoạch tỉa: Đối với cá đã đạt kích cỡ thương phẩm, chủ động thu hoạch để giảm sinh khối trong lồng, hạ thấp nhu cầu tiêu thụ oxy tổng thể khi mực nước hồ đang thấp.

2. Can thiệp kỹ thuật theo diễn biến thời tiết

• Điều chỉnh lượng thức ăn: Khi có cảnh báo dông lốc hoặc bắt đầu có mưa, cần giảm từ 50 - 70% lượng thức ăn hoặc ngưng cho ăn hoàn toàn. Việc này giúp giảm nhu cầu oxy tiêu hóa của cá và hạn chế chất thải hữu cơ phát sinh.

• Vận hành hệ thống hỗ trợ oxy: Trang bị sẵn máy sục khí hoặc quạt nước. Kích hoạt hệ thống khi trời mưa hoặc vào ban đêm để phá vỡ sự phân tầng nhiệt độ và duy trì ổn định hàm lượng DO.

• Ổn định pH cục bộ: Sử dụng các túi vôi nông nghiệp (CaCO₃, khối lượng 1-2kg/túi) treo ở các góc lồng ở độ sâu 1/3 lưới để hạn chế tốc độ sụt giảm pH khi nước mưa tập trung ở tầng mặt.

• Bổ sung vi chất dinh dưỡng: Trong giai đoạn giao mùa, định kỳ trộn thêm Vitamin C, Beta-glucan và khoáng chất vào khẩu phần ăn từ 5-7 ngày liên tục nhằm tăng cường thể trạng và lớp chất nhầy bảo vệ bề mặt cơ thể cá.

Việc chuyển đổi từ giải pháp khắc phục sau sự cố sang chủ động kiểm soát các chỉ số môi trường trước khi mưa lớn là giải pháp cần thiết để bảo vệ vùng nuôi.