Hội chứng tôm chết sớm

Tôm chết sớm làm đau đầu các nhà khoa học - Ảnh: Phan Thanh Cường

Bàng hoàng “cơn bão” tôm chết

Thời gian qua không chỉ báo chí trong nước mà nhiều trang báo điện tử về thủy sản trên thế giới đều đưa tin về hiện tượng tôm chết ở ĐBSCL. Bên cạnh những nguyên nhân thường được nói đến như: ô nhiễm nước, hóa chất độc tồn dư trong nước… thì một thuật ngữ được nhắc đến nhiều đó là Hội chứng chết sớm ở tôm (Early Mortality Syndrome - EMS). Một bệnh mới gây chết tôm ở châu Á, Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.

Thời gian qua, cơn bão dịch bệnh đã cuốn đi hàng trăm hec ta, hàng ngàn tỷ đồng của người nuôi tôm, đặc biệt là ở ĐBSCL và các tỉnh ven biển. Có những địa phương thiệt hại ít, có địa phương thiệt hại nhiều. Các mô hình nuôi tôm từ quảng canh đến thâm canh đều bị thiệt hại. Mức độ và hình thức thiệt hại tuy có khác nhau, song đều có một điểm chung là… chưa tìm ra nguyên nhân.

Khi dịch bệnh xảy ra, cả người nuôi và ngành chức năng đều phải huy động sức người, sức của để tìm nguyên nhân, biện pháp chữa trị, dập dịch. Tuy nhiên, tôm vẫn chết, thậm chí là ngay cả những mô hình nuôi tôm theo quy trình chuẩn, sạch bệnh mà tôm vẫn chết với những biểu hiện: tôm giống thả nuôi từ 20-40 ngày tuổi, bỏ ăn, nổi đầu tấp mé bờ và chết nhanh khiến người nuôi không kịp trở tay. Nhiều người nuôi tôm khi tìm hiểu cho rằng nguyên nhân tôm chết có thể do Hội chứng EMS.

Hội chứng chết sớm ở tôm là gì?

Theo những nghiên cứu của Tiến sĩ Donald Lightner (Đại học Arizona, Mỹ) thì Hội chứng EMS là một bệnh mới ở tôm. Lịch sử của bệnh cho thấy: Năm 2010, bệnh đã xuất hiện ở trang trại nuôi tôm ở phía Nam và trên đảo Hải Nam của Trung Quốc. Năm 2011, bệnh đã lây lan sang Việt Nam và Malaysia. EMS thường xuất hiện ở giai đoạn tôm từ 20-30 ngày sau khi thả. Tôm nhiễm bệnh có biểu hiện hôn mê (lờ đờ, bơi tấp bờ), bỏ ăn, tỷ lệ chết lên đến 100%, chết toàn bộ ao nuôi. Kiểm tra lâm sàng thấy: gan tụy co lại, có những vết hơi trắng và đen. Những dấu hiệu khác bao gồm: vỏ mềm, vỏ thường có màu đen và có vết trên phần vỏ giáp (carapace). Đặc biệt là cả tôm sú và tôm thẻ chân trắng đều bị nhiễm bệnh này.

Khi phân tích mô học thì cho thấy tác động của EMS chỉ tác động ở gan tụy. Tác động này thể hiện ở việc giảm rõ rệt tế bào dự trữ mỡ và mất giọt mỡ cũng như giảm hoạt động của các tế bào bài tiết. Những nghiên cứu sâu hơn cho thấy, khi bệnh tiến triển, các tế bào mỡ và các tế bào basophyl và bài tiết bị suy thoái, bắt đầu tạo vòng tròn, tách khỏi màng nền ống gan tụy và kết vào phần trong của ống gan tụy. Bên cạnh sự suy thoái của các tế bào ở nhiều khu vực gần ống gan tụy thì số lượng các tế bào E hoạt động trong quá trình nguyên phân, giảm phân và phản ứng viêm nhiễm rõ rệt bị chi phối bởi sự thâm nhiễm huyết tương và bọc gói ống gan tụy nhiễm bệnh. Khi các tế bào biểu mô ống suy thoái, các nhân của chúng hầu hết đều trương to lên. Ở giai đoạn cuối của bệnh, dạng viêm nhiễm phát sinh nghiêm trọng có thể gây ra bởi vi khuẩn cơ hội Vibrio spp. Tôm nhiễm EMS chết do suy thoái gan tụy và nhiễm vi khuẩn Vibrio ở giai đoạn cuối.

Mặc dù phân tích mô bệnh học rất rõ nhưng vẫn chưa tìm được ra nguyên nhân gây bệnh. Các giả thuyết đều tập trung vào nguyên nhân tôm bị nhiễm độc tố Aflatoxin B1 (độc tố do các loài nấm Aspergillus sản sinh ra) và chất diệt nấm (benomyl).

Đến nay, việc xác định nguyên nhân gây ra bệnh EMS vẫn đang được tiến hành, và đang là câu hỏi lớn đối với nghề nuôi tôm thế giới.

Những giải pháp tình thế

Trước tình hình dịch bệnh chưa rõ nguyên nhân, nhiều phương pháp mới đã được áp dụng nhằm giảm thiệt hại như: nuôi tôm không nuôi tảo nước (vì cho rằng tôm chết do tảo độc), không sử dụng hóa chất diệt tạp, nuôi theo quy trình chuẩn mà tôm vẫn bị chết khiến người nuôi càng thêm hoang mang. Các cơ quan chức năng thì khuyến cáo người dân thả chậm, giãn vụ, kiểm tra chặt chẽ yếu tố đầu vào như chất lượng con giống, nguồn nước… Nhưng khi chưa biết đích xác nguyên nhân thì những biện pháp đó chỉ là những giải pháp tình thế, theo kiểu “có bệnh thì vái tứ phương”. Tuy nhiên có một nguyên nhân cần phải nói đến trong nhiều nguyên nhân góp phần làm cho tôm chết, đó chính là sự xuống cấp về chất lượng môi trường đất và nước nuôi tôm. Bởi môi trường là một trong 3 nhân tố gây bệnh cho tôm (môi trường, vật chủ, mầm bệnh). Đây là một trong những yếu tố mà người nuôi tôm có thể kiểm soát được bằng cách như: nuôi xen 1 vụ tôm, 1 vụ cá nhằm hạn chế mầm bệnh, xây dựng hệ thống ao chứa, lắng để có được nguồn nước tốt nuôi tôm mà không cần dùng hóa chất…

Vì vậy, để cứu ngành tôm trong giai đoạn “nước sôi lửa bỏng” này thì bên cạnh sự kiểm tra, chỉ đạo, giúp đỡ của các cơ quan chức năng nhà nước thì những người nuôi tôm, nuôi tôm công nghiệp cũng cần “chuyên nghiệp” hơn từ việc xây dựng bố trí hệ thống ao nuôi hợp lý khoa học, quản lý và nghiêm khắc hơn với các yếu tố đầu vào như con giống, thức ăn, thuốc… Chính những người nuôi tôm sẽ trở thành nhân tố chính trong cuộc cách mạng này. Cuộc cách mạng duy trì sự phát triển bền vững của ngành tôm nước ta và hình ảnh tôm Việt Nam cạnh tranh trên thị trường quốc tế vốn ngày càng khắc nghiệt này.

>> Tính đến nay, ĐBSCL có trên 45.000 ha tôm nuôi bị thiệt hại, các địa phương bị thiệt hại nặng nhất là Trà Vinh, Bạc Liêu, Sóc Trăng… Các biện pháp phòng ngừa dịch bệnh hiện nay là chậm thả, giãn vụ, quản lý các yếu tố môi trường, con giống… Bên cạnh đó nhiều địa phương cũng trích ngân sách hỗ trợ mua Chlorine hỗ trợ người nuôi tôm phòng ngừa và ngăn chặn dịch bệnh.