Kinh tế tuần hoàn trong nghề cá

Thực trạng lãng phí trong quy trình chế biến truyền thống

Ngành chế biến thủy sản, đặc biệt là cá tra và cá rô phi, có tỷ lệ thu hồi thịt phi lê khá thấp, thường chỉ dao động từ 30% đến 40% trọng lượng cơ thể. Điều này đồng nghĩa với việc 60% đến 70% còn lại bao gồm đầu, xương, da, vảy và nội tạng bị loại bỏ.

Trước đây, khối lượng phụ phẩm khổng lồ này thường được bán rẻ để làm bột cá thức ăn chăn nuôi hoặc ủ phân bón với giá trị kinh tế thấp. Nghiêm trọng hơn, tại các cơ sở nhỏ lẻ, nếu không được xử lý kịp thời, chúng trở thành nguồn phát thải khí nhà kính và gây ô nhiễm nguồn nước nghiêm trọng. Tư duy này đã khiến ngành thủy sản thất thoát hàng tỷ USD mỗi năm.

Mỏ vàng Collagen và dược phẩm

Da cá và vảy cá

Sự phát triển của công nghệ sinh học đã biến da cá trở thành nguyên liệu đắt giá nhất trong nhóm phụ phẩm. Da cá, đặc biệt là cá tra, cá rô phi chứa hàm lượng Collagen và Gelatin rất cao.

Thông qua công nghệ thủy phân bằng enzyme, các nhà máy có thể chiết xuất Collagen Peptide dùng trong ngành mỹ phẩm và thực phẩm chức năng cao cấp. Giá trị của Collagen chiết xuất có thể cao gấp 10 đến 20 lần so với giá bán thịt cá phi lê. Bên cạnh đó, vảy cá cũng là nguồn cung cấp Collagen và Chitin - Chitosan quan trọng, được ứng dụng rộng rãi trong y tế để làm màng phủ vết thương, chỉ phẫu thuật tự tiêu hoặc trong công nghiệp xử lý nước thải.

Da cá rô phi chứa hàm lượng Collagen và Gelatin rất cao

Ưu thế của Collagen thủy sản

Tại sao thế giới lại ưa chuộng Collagen từ cá? So với Collagen từ da heo hay da bò, Collagen thủy sản có cấu trúc phân tử nhỏ hơn, giúp khả năng hấp thụ vào cơ thể người cao hơn gấp 1.5 lần.

Hơn nữa, đây là yếu tố sống còn để thâm nhập thị trường toàn cầu: Collagen từ cá an toàn hơn (không lo rủi ro bệnh bò điên hay cúm heo) và đặc biệt là không vi phạm các cấm kỵ tôn giáo. Điều này giúp các sản phẩm từ cá dễ dàng đạt chứng nhận Halal (cho người Hồi giáo) và Kosher (cho người Do Thái), mở toang cánh cửa xuất khẩu vào những thị trường khó tính và giàu có nhất thế giới.

Xương và nội tạng

Xương cá không chỉ là phế liệu để nghiền bột làm thức ăn gia súc. Với công nghệ hiện đại, xương cá được xử lý để trích ly Canxi hữu cơ và Hydroxyapatite – những thành phần cốt lõi trong các sản phẩm bổ sung cho người loãng xương hoặc vật liệu nha khoa cao cấp.

Trong khi đó, nội tạng cá, đặc biệt là mỡ cá tra được tinh luyện thành dầu ăn cao cấp giàu Omega-3, EPA và DHA cho người, hoặc làm nguyên liệu đầu vào cho ngành dược phẩm. Phần cặn bã cuối cùng sau quá trình trích ly dầu có thể được tận dụng để sản xuất Biodiesel (nhiên liệu sinh học) hoặc Biogas, quay lại chạy máy phát điện cho chính nhà máy, khép kín hoàn toàn vòng tròn năng lượng.

Xương cá được xử lý để trích ly Canxi hữu cơ và Hydroxyapatite – những thành phần cốt lõi trong các sản phẩm bổ sung cho người loãng xương

Bài học thành công từ cá tra Việt Nam

Việt Nam không chỉ nói suông về lý thuyết này. Điển hình như các doanh nghiệp đầu ngành tại Đồng Tháp và Cần Thơ (như Vĩnh Hoàn) đã tiên phong xây dựng nhà máy Collagen và Gelatin ngay cạnh nhà máy chế biến cá.

Thay vì bán phụ phẩm thô với giá vài ngàn đồng/kg, họ đã nâng tầm chúng thành sản phẩm chăm sóc sắc đẹp có giá hàng chục USD/kg. Báo cáo tài chính của các tập đoàn này cho thấy, mảng chế biến sâu phụ phẩm dù doanh thu chưa vượt thịt cá, nhưng lại đóng góp tỷ trọng lợi nhuận ròng cực lớn nhờ biên lợi nhuận gộp vượt trội, giúp doanh nghiệp đứng vững ngay cả khi giá cá thịt biến động mạnh.

Thách thức về công nghệ và bảo quản nguyên liệu

Mặc dù tiềm năng là khổng lồ, nhưng rào cản gia nhập ngành này không hề nhỏ. Thách thức lớn nhất nằm ở tư duy bảo quản “phế phẩm”. Để chiết xuất được Collagen hay dầu cá đạt chuẩn y tế, nguyên liệu da và xương phải được bảo quản lạnh và giữ tươi nghiêm ngặt y hệt như thịt phi lê ngay sau khi giết mổ. Nếu để phụ phẩm bị ôi thiu, oxy hóa thì sản phẩm đầu ra sẽ biến tính, hôi tanh và mất hoàn toàn giá trị thương mại.

Ngoài ra, chi phí đầu tư cho dây chuyền công nghệ trích ly, thủy phân và tinh lọc là rất lớn, đòi hỏi doanh nghiệp phải có tiềm lực tài chính mạnh và chiến lược phát triển sản phẩm bài bản. Sân chơi này chỉ dành cho những nhà công nghiệp có tầm nhìn dài hạn về phát triển bền vững.