Nhận diện các loài cua độc tại Việt Nam: Từ đặc điểm hình thái đến độc tố

Phân tích đặc điểm nhận dạng của các loài cua độc điển hình

Việc nhận diện cua độc chủ yếu dựa vào các đặc điểm hình thái bên ngoài như màu sắc, hoa văn trên mai và cấu trúc càng. Các loài cua độc thường sở hữu những màu sắc sặc sỡ, một dấu hiệu cảnh báo (aposematism) trong tự nhiên.

Cua mặt quỷ (Zosimus aeneus)

Đây là loài cua độc nguy hiểm bậc nhất. Đặc điểm nhận dạng cốt lõi là mai có màu sắc cực kỳ bắt mắt, thường là nền xanh da trời hoặc xanh lá cây, điểm xuyết các đốm trắng, nâu, vàng. Bề mặt mai có nhiều u lồi dẹt, không trơn láng. Kích thước của chúng tương đối nhỏ, với chiều rộng mai chỉ khoảng 90 mm.

Cua mặt quỷ. Ảnh: Kwajalein Underwater

Cua hạt (Platypodia granulosa)

Đặc điểm phân biệt của loài này là bề mặt mai được bao phủ bởi các u lồi nhỏ, có dạng hạt. Màu sắc của mai thường là xanh lá cây đậm, nâu vàng hoặc đỏ tía, và phần đầu các đốt ngón chân kìm có màu đen đặc trưng.

Cua hạt. Ảnh: Flickr

Cua Florida (Atergatis floridus)

Loài này có mai hình elip ngang, bề mặt tương đối láng phẳng. Điểm nhận dạng chính là màu sắc đặc trưng: nền mai có màu xanh da trời nhạt pha lục, trên đó có các vết loang màu đỏ tía. Tương tự cua hạt, phần ngón chân kìm của chúng cũng có màu sẫm.

Cua Florida còn được gọi là cua trứng hoa, cua xanh trứng hoặc cua khăn choàng. Ảnh: Wikipedia

Cua quạt (Demania reynaudii)

Thuộc họ Xanthidae, loài cua này có hình thái tương tự cua mặt quỷ và thường bị nhầm lẫn. Chúng sống chủ yếu ở các rạn san hô và cũng sở hữu những hoa văn phức tạp trên mai, một đặc điểm chung của nhiều loài cua độc trong họ này.

Cua quạt. Ảnh: iNaturalist

Phân tích độc tố và cơ chế gây ngộ độc

Độc tính của các loài cua này đến từ việc chúng chứa trong cơ thể các loại độc tố thần kinh cực mạnh, chủ yếu là Tetrodotoxin và Saxitoxin. Đây là những độc tố bền với nhiệt, có nghĩa là chúng không bị phân hủy hay mất đi trong quá trình nấu nướng. Độc tố tập trung với nồng độ cao ở thịt, trứng và đặc biệt là phần càng cua.

Cơ chế gây ngộ độc của Tetrodotoxin và Saxitoxin là thông qua việc phong tỏa các kênh natri trên màng tế bào thần kinh và cơ, ngăn chặn sự truyền dẫn tín hiệu thần kinh. Khi ăn phải, các triệu chứng sẽ xuất hiện rất nhanh, thường từ 20 phút đến 3 giờ, bắt đầu bằng cảm giác tê bì ở môi và lưỡi, sau đó lan ra toàn thân, kèm theo đau đầu, chóng mặt, buồn nôn. Ở giai đoạn nặng, nạn nhân sẽ bị liệt cơ, suy hô hấp, hôn mê và có thể tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời. Hiện nay, vẫn chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho hai loại độc tố này, việc điều trị chủ yếu là hỗ trợ triệu chứng.

Cua đá biển: Một trường hợp đặc biệt về ngộ độc thứ cấp

Khác với các loài cua có độc tố nội sinh kể trên, cua đá biển bản chất không tự tổng hợp độc tố. Tuy nhiên, chúng vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây ngộ độc nghiêm trọng. Nguyên nhân là do trong quá trình sinh trưởng tự nhiên, cua đá có thể ăn phải các loại tảo độc hoặc các sinh vật chứa vi khuẩn nguy hiểm. Độc tố từ nguồn thức ăn này sẽ tích tụ lại trong cơ thể cua (bioaccumulation) và có thể gây ngộ độc cho người ăn phải. Đây là một trường hợp ngộ độc thứ cấp, đòi hỏi sự cẩn trọng đặc biệt trong việc lựa chọn nguồn gốc và chế biến.

Cua đá là loại cua có thể có chứa độc tố, trong quá trình chế biến, nếu không cẩn thận có thể gây ngộ độc. Ảnh: Báo Tiền Phong

Các nguyên tắc vàng để phòng tránh ngộ độc

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, cần tuân thủ các nguyên tắc nhận diện và phòng ngừa sau:

Tuyệt đối không tiêu thụ những loài cua có hình dạng và màu sắc bất thường: Nguyên tắc cơ bản nhất là tránh xa những con cua có màu sắc sặc sỡ hoặc hoa văn hoặc u lồi kỳ lạ trên mai.

Tránh ăn cua không rõ nguồn gốc, đặc biệt là cua từ vùng rạn san hô: Nhiều loài cua sống ở rạn san hô có thể tích tụ độc tố từ chuỗi thức ăn. Chỉ nên tiêu thụ những loài cua thương phẩm quen thuộc, có nguồn gốc rõ ràng. Trắnh ăn cua yếu, gần chết hoặc đã chết vì có thể chứa vi khuẩn gây hại.

Hiểu rõ độc tố bền với nhiệt: Phải luôn ghi nhớ rằng việc nấu chín không thể loại bỏ được Tetrodotoxin và Saxitoxin. Do đó, việc nhận diện và loại bỏ cua độc ngay từ đầu là yếu tố sống còn.

Xử lý kịp thời khi nghi ngờ ngộ độc: Nếu xuất hiện các triệu chứng ngộ độc sau khi ăn cua, cần lập tức uống thật nhiều nước, kèm than hoạt tính hoà tan, sau đó gây nôn và đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất một cách nhanh chóng.

Nhận thức là biện pháp bảo vệ hiệu quả nhất

Vùng biển Việt Nam là nơi tồn tại của một số loài cua có độc tính cực mạnh, đe dọa trực tiếp đến tính mạng con người. Việc phân biệt chúng với các loài cua an toàn dựa trên các đặc điểm hình thái là một kỹ năng cần thiết. 

Trong bối cảnh chưa có thuốc giải độc đặc hiệu, nhận thức đúng đắn và thái độ cẩn trọng của người tiêu dùng chính là biện pháp bảo vệ hiệu quả và quan trọng nhất, giúp chúng ta có thể tận hưởng sự phong phú của hải sản một cách an toàn.