Phúc lợi tôm đang trở thành điều kiện tiếp cận thị trường

Tháng 4/2026, Aldi Süd công bố lộ trình chấm dứt sử dụng tôm có nguồn gốc từ đàn bố mẹ bị can thiệp cuống mắt trong toàn bộ chuỗi cung ứng vào năm 2030. Đến năm 2035, nhà bán lẻ này dự kiến áp dụng gây ngất bằng điện hoặc phương pháp có hiệu quả tương đương trước khi giết mổ tôm nuôi.

Cam kết được áp dụng trên các thị trường của Aldi Süd tại châu Âu, Hoa Kỳ và Australia. Sau động thái này, 11 hệ thống siêu thị lớn tại Anh đều đã đặt ra mục tiêu có thời hạn liên quan đến phúc lợi tôm, dù yêu cầu và lộ trình của từng doanh nghiệp không giống nhau. Một số chuỗi như Waitrose và Co-op đặt mốc chuyển đổi sớm hơn đối với việc can thiệp cuống mắt và gây ngất trước giết mổ.

Đây chưa phải lệnh cấm nhập khẩu chung của Anh hoặc Liên minh châu Âu. Tuy nhiên, khi nhà bán lẻ đưa yêu cầu vào chính sách thu mua, nhà cung cấp không đáp ứng vẫn có thể mất quyền tiếp cận những chuỗi phân phối quan trọng.

Yêu cầu từ quầy bán lẻ đang đi ngược về trại giống

Can thiệp một bên cuống mắt là kỹ thuật được sử dụng phổ biến để thúc đẩy tôm mẹ thành thục và sinh sản. Cuống mắt chứa hệ cơ quan nội tiết tham gia điều hòa quá trình lột xác và phát triển tuyến sinh dục. Khi cơ quan này bị tác động, lượng hormone ức chế tuyến sinh dục giảm, giúp tôm mẹ thành thục nhanh và tạo nguồn nauplii ổn định hơn cho trại giống.

Đổi lại, phương pháp này ngày càng bị đặt câu hỏi về stress, sức khỏe tôm bố mẹ và phúc lợi động vật. Nhiều nghiên cứu cũng đang xem xét khả năng sản xuất giống không cắt cuống mắt thông qua chọn lọc đàn bố mẹ đã được thuần hóa, điều chỉnh dinh dưỡng, mật độ, tỷ lệ đực cái và điều kiện thành thục.

Kỹ thuật can thiệp cuống mắt truyền thống trên tôm bố mẹ. 

Kết quả bước đầu cho thấy hướng sản xuất này khả thi trên tôm thẻ chân trắng, nhưng hiệu quả không mặc nhiên giống nhau ở mọi trại. Khả năng duy trì số lần sinh sản, chất lượng trứng, tỷ lệ nở và chi phí sản xuất còn phụ thuộc dòng tôm, thiết kế hệ thống và trình độ quản lý.

Điều quan trọng hơn là yêu cầu không dừng lại ở trại tôm bố mẹ.

Tháng 8/2025, Global Seafood Alliance thông báo đến cuối năm 2030, các cơ sở sản xuất tôm được chứng nhận Best Aquaculture Practices phải chấm dứt việc can thiệp cuống mắt hoặc sử dụng postlarvae từ những trại giống còn áp dụng phương pháp này. Như vậy, một trang trại không trực tiếp thực hiện kỹ thuật trên vẫn phải chứng minh nguồn tôm giống của mình đáp ứng yêu cầu.

Chuỗi truy xuất vì thế được kéo dài từ sản phẩm cuối cùng về tận đàn bố mẹ:

Trước đây, hồ sơ ao nuôi chủ yếu tập trung vào nguồn giống, thức ăn, thuốc thú y, chỉ tiêu môi trường và thời gian thu hoạch. Trong hệ thống mới, thông tin “nguồn giống” có thể phải đi sâu thêm một cấp: postlarvae được tạo ra từ đàn bố mẹ nào và quy trình thành thục có sử dụng biện pháp bị nhà mua hàng loại trừ hay không.

Phúc lợi đang trở thành một dạng tiêu chuẩn thương mại

Sự thay đổi này cho thấy hàng rào thị trường không phải lúc nào cũng xuất hiện dưới dạng thuế, luật cấm hoặc kiểm tra tại cửa khẩu. Nó còn được hình thành từ tiêu chuẩn chứng nhận, chính sách thu mua và cam kết riêng của các chuỗi bán lẻ.

Với phúc lợi tôm, hai điểm kiểm soát đang hình thành ở hai đầu chuỗi.

Đầu tiên là khâu sản xuất giống, với yêu cầu hạn chế hoặc chấm dứt can thiệp cuống mắt tôm mẹ. Điểm thứ hai nằm tại thu hoạch và chế biến, khi một số nhà bán lẻ yêu cầu tôm phải được gây ngất trước khi giết mổ.

Tôm sau thu hoạch thường được đưa vào hỗn hợp nước và đá để hạ nhiệt. Tuy nhiên, nếu nhiệt độ, tỷ lệ đá, mật độ tôm và thời gian xử lý không được kiểm soát, quá trình mất phản xạ có thể kéo dài. Vì vậy, gây ngất bằng điện đang được một số chuỗi bán lẻ xem là phương pháp có khả năng kiểm soát tốt hơn trước khi tôm chuyển sang công đoạn làm lạnh hoặc chế biến.

Tôm sau thu hoạch được một số chuỗi bán lẻ xem xét gây ngất bằng điện trước khi làm lạnh hoặc chế biến.

Waitrose đặt mục tiêu áp dụng gây ngất bằng điện cho toàn bộ tôm nuôi trong chuỗi cung ứng vào cuối năm 2026. Co-op đặt mốc năm 2027, trong khi Aldi Süd chọn lộ trình đến năm 2035. Các mốc khác nhau cho thấy thị trường chưa có một chuẩn duy nhất, nhưng hướng dịch chuyển đã khá rõ: phúc lợi đang được chuyển thành điều khoản mua hàng có thời hạn.

Đối với nhà máy, thay đổi này không đơn giản là lắp thêm một thiết bị. Hệ thống gây ngất phải phù hợp với kích cỡ tôm, tốc độ dây chuyền, độ dẫn điện của nước và sản lượng xử lý. Doanh nghiệp cũng cần có tiêu chí xác nhận tôm đã mất phản xạ trước khi chuyển sang bước tiếp theo.

Đối với trại giống, dừng can thiệp cuống mắt có thể kéo theo nhu cầu sử dụng nhiều tôm bố mẹ hơn, điều chỉnh số lượng bể, mật độ nuôi, dinh dưỡng và kế hoạch sản xuất nauplii. Nếu không chuẩn bị từ sớm, chi phí chuyển đổi có thể được đẩy dọc chuỗi, cuối cùng ảnh hưởng đến giá postlarvae và giá thành nuôi.

Ngành tôm Việt Nam cần chuẩn bị từ đâu?

Mốc 2030 vẫn còn khoảng thời gian chuyển tiếp, nhưng không quá xa đối với một ngành phải thay đổi từ tôm bố mẹ đến nhà máy. Doanh nghiệp chờ đến khi yêu cầu xuất hiện trong hợp đồng mới bắt đầu chuyển đổi có thể gặp khó về nguồn giống, hồ sơ và thiết bị.

Trước mắt, ngành tôm Việt Nam chưa cần áp dụng một mô hình duy nhất cho toàn bộ sản lượng. Điều cần thiết hơn là phân loại thị trường và nhận diện những khách hàng đã có lộ trình phúc lợi cụ thể.

Các trại giống cần đánh giá khả năng sản xuất postlarvae từ đàn bố mẹ không bị can thiệp cuống mắt, đồng thời ghi nhận đầy đủ nguồn gốc và quy trình thành thục. Trang trại cần lưu hồ sơ đến tận cơ sở sản xuất giống, thay vì chỉ ghi tên nhà cung cấp và ngày thả. Nhà máy chế biến cần nghiên cứu yêu cầu gây ngất, khả năng tích hợp thiết bị và phương pháp kiểm chứng hiệu quả.

Hiện phúc lợi tôm chưa thay thế các yêu cầu về dư lượng kháng sinh, an toàn thực phẩm, môi trường hay truy xuất nguồn gốc. Nó đang được bổ sung thành một lớp điều kiện mới.

Sau câu hỏi “con tôm có sạch và truy xuất được không?”, người mua bắt đầu hỏi thêm: “Con tôm được sinh ra, nuôi và giết mổ như thế nào?”.

Khi câu hỏi đó xuất hiện trong tiêu chuẩn chứng nhận và chính sách thu mua, phúc lợi tôm không còn chỉ là một cuộc tranh luận đạo đức. Nó trở thành năng lực cạnh tranh và, trong một số chuỗi bán lẻ, là điều kiện để sản phẩm được bước lên kệ.