Thích ứng từ gốc: "Làn gió mới" giúp ngư dân Timor-Leste vững vàng trước biến đổi khí hậu

Để giúp người dân vượt qua khó khăn, dự án IkanAdapt (Nâng cao năng lực thích ứng, khả năng chống chịu và bảo tồn đa dạng sinh học cho sinh kế phụ thuộc vào thủy sản tại Timor-Leste) đã ra đời. Dự án do Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF) tài trợ, Tổ chức Thủy sản Thế giới (WorldFish) thực hiện cùng sự hỗ trợ kỹ thuật từ Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và các đối tác bản địa.

"Dự án không chỉ dừng lại ở việc đánh giá rủi ro, mà tập trung giải quyết trực tiếp từng bài toán cụ thể. Chúng tôi đồng hành cùng cộng đồng tìm ra giải pháp thích ứng thông qua cơ chế đồng sáng tạo, lấy nguyên tắc 'thích ứng do địa phương dẫn dắt' làm kim chỉ nam." - Thijs Schut, Chuyên gia nghiên cứu tại WorldFish.

1. Củng cố hệ thống nuôi trồng thủy sản bền vững

Tại 21 cộng đồng tham gia dự án, nâng cao năng lực sản xuất thủy sản được xem là chìa khóa giúp gia tăng khả năng tự phục hồi trước các cú sốc khí hậu.

• Đào tạo kỹ thuật thực chiến: Giải quyết tình trạng thiếu nước và thiếu kinh nghiệm canh tác, IkanAdapt tổ chức các chương trình tập huấn nuôi trồng thủy sản thích ứng khí hậu, hướng dẫn cải tạo ao nuôi để nâng cao chất lượng nước, đồng thời hỗ trợ nguồn con giống và thức ăn đạt chuẩn.

• Định hướng bền vững: FAO áp dụng Hướng dẫn Nuôi trồng Thủy sản Bền vững (GSA) nhằm bảo đảm việc phát triển nuôi trồng vừa mang lại an ninh lương thực, vừa phục hồi hệ sinh thái và đảm bảo công bằng sinh kế.

• Đổi mới tư duy người dân: Chị Angela Mesquita, một hộ nuôi cá tại Aileu, chia sẻ: "Giờ đây tôi đã biết cách chăm sóc ao cá bài bản hơn - từ kiểm tra chất lượng nước, đong đếm lượng thức ăn phù hợp theo độ tuổi đến việc xử lý đáy ao trước mỗi vụ nuôi."

Bên cạnh đó, đối với ngư dân đánh bắt xa bờ, dự án cung cấp tài liệu huấn luyện an toàn trên biển và nâng cao chất lượng các bản tin dự báo thời tiết.

2. Mở hướng sinh kế mới từ nghề nuôi rong biển

Đa dạng hóa nguồn thu nhập là chiến lược cốt lõi của IkanAdapt để giảm thiểu rủi ro thời tiết cho người dân. Trong đó, nuôi rong biển được chọn làm lĩnh vực mũi nhọn:

• Tập huấn & Hỗ trợ con giống: Dự án đã đào tạo kỹ thuật cho 300 hộ dân, cung cấp con giống chất lượng cao cho các gia đình bị thiệt hại do dịch bệnh trên rong biển.

• Mô hình bè di động sáng tạo: Dự án hỗ trợ xây dựng 10 bè canh tác di động (mỗi bè dành cho nhóm 3–5 hộ). Mô hình này cho phép người dân chủ động di chuyển vị trí canh tác để tránh bão, tìm vùng nước mát hơn hoặc có chất lượng nước tốt hơn, giảm thiểu nguy cơ rong biển bị nhiễm khuẩn do nhiệt độ nước biển tăng cao.

Chị Rosita Gomes, người dân nuôi rong biển tại đảo Atauro, cho biết: "Chương trình tập huấn giúp tôi nhận ra rằng việc chăm sóc và kiểm tra rong biển hàng ngày có vai trò quyết định để ngăn ngừa dịch bệnh và bảo vệ năng suất."

3. Giải bài toán nguồn nước và khôi phục luật tục truyền thống

Nước sạch là bài toán nhức nhối ở hầu hết các địa phương: khi khô hạn thì thiếu nước sinh hoạt và sản xuất, khi mưa lớn thì dễ gây sạt lở và lũ quét.

• Sức mạnh cộng đồng: Dù không đầu tư hạ tầng quy mô lớn, IkanAdapt tập trung vào các giải pháp do cộng đồng tự quản lý, như tôn tạo các công trình trữ nước nhỏ và dọn dẹp khơi thông nguồn nước.

• Hồi sinh luật tục Tara Bandu: Dự án hỗ trợ phục hồi Tara Bandu - luật tục truyền thống của người Đông Timor trong việc quản lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ nguồn nước cộng đồng.

Tại Oecusse, người dân đã cùng nhau di dời đá hộc và cát sạn để duy trì dòng chảy cho nguồn nước chung. Bà Modesta Colo xúc động: "Giờ đây phụ nữ chúng tôi vui lắm, không còn phải gánh nước hay đẩy xe rùa đi xin nước xa hàng cây số như trước nữa."

Tầm nhìn đến năm 2027

Dự kiến kết thúc vào năm 2027, IkanAdapt không chỉ mang lại những thay đổi thiết thực trước mắt mà còn để lại một mô hình thích ứng do cộng đồng làm chủ, giúp củng cố năng lực thể chế và nâng cao khả năng chống chịu bền vững cho Timor-Leste trước những biến động của khí hậu toàn cầu.