Truy xuất nguồn gốc: Thách thức lớn nhất là gì?

Sức ép từ các tiêu chuẩn quốc tế và yêu cầu minh bạch 

Ngành thủy sản Việt Nam, đặc biệt là ngành tôm, đã khẳng định được vị thế hàng đầu tại các thị trường trọng điểm như EU, Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc. Tuy nhiên, yêu cầu từ các thị trường này ngày càng khắt khe, đặc biệt là hệ thống luật pháp yêu cầu truy vết nguồn gốc một cách chi tiết.

Các thị trường lớn đều có quy định nghiêm ngặt: EU yêu cầu giám sát đến từng nhà máy trong toàn bộ chuỗi sản xuất; Mỹ áp dụng Luật Hiện đại hóa An toàn Thực phẩm (FSMA) với nguyên tắc "một bước trước, một bước sau" nhằm phòng ngừa các mối nguy; Nhật Bản đề cao tính tự chịu trách nhiệm và tăng cường lấy mẫu kiểm tra lên tới 100% nếu phát hiện vi phạm. Ngoài ra, các chứng nhận quốc tế như BAP hay ASC đều bắt buộc phải có truy xuất nguồn gốc trên toàn bộ chuỗi sản xuất để đảm bảo an toàn vệ sinh và trách nhiệm với môi trường. Khả năng truy xuất giúp người nuôi dễ dàng theo dõi, xác định nguyên nhân dịch bệnh và đảm bảo sử dụng hiệu quả tài nguyên.

Quy mô nhỏ lẻ và thói quen ghi chép thủ công 

Dù nhận thức được tầm quan trọng, nhưng cấu trúc sản xuất phân tán, chủ yếu dựa vào các hộ nuôi nhỏ lẻ chính là rào cản lớn nhất khiến việc đáp ứng truy xuất nguồn gốc trở nên vô cùng khó khăn.

Thực tế tại ĐBSCL cho thấy phần lớn hệ thống dữ liệu hiện nay mang tính hình thức. Tại các trại giống tôm và cá tra, có tới 30% cơ sở không ghi thông tin nguồn gốc, và 70% còn lại chỉ ghi chép rất sơ sài bằng giấy tờ. Đối với trại nuôi, hầu hết nông dân vẫn sản xuất theo kiểu truyền thống, chỉ ghi chép thông tin thức ăn, thuốc kháng sinh bằng sổ tay hoặc phần mềm excel. Ngay cả tại các nhà máy chế biến, dù áp dụng tiêu chuẩn quốc tế nhưng phần lớn việc ghi chép sổ sách vẫn làm thủ công, chưa xây dựng được hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử đồng bộ và chưa gắn trực tiếp với lô nguyên liệu.

Sự đứt gãy trong chuỗi liên kết và rào cản từ thương lái 

Truy xuất nguồn gốc không chỉ là một con tem dán trên sản phẩm mà phải là một hệ thống liên kết các bên tham gia vào chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, mức độ gắn kết giữa các thành viên, tổ hợp tác và doanh nghiệp hiện nay vẫn còn rất lỏng lẻo.

Một nút thắt lớn là luồng thông tin giữa nông dân và nhà máy chế biến đang bị ngăn cách bởi các thương lái. Nông dân thường bán tôm ra các chợ đầu mối cho thương lái, nhưng phần lớn thương lái không có mã code để nhập thông tin vào quy trình truy xuất. Thêm vào đó, ở khâu đầu vào, nông dân vẫn phải mua con giống trôi nổi từ nhiều nguồn khác nhau, khiến việc truy vết nguồn gốc con giống ngay từ đầu đã trở thành điểm mù.

Nghịch lý thị trường: Truy xuất nguồn gốc nhưng khó tăng giá trị 

Một thách thức lớn khác cản trở động lực của người nuôi là bài toán đầu ra. Nhiều hợp tác xã dù đã đầu tư quy trình nuôi công nghệ cao, đạt chuẩn VietGAP và thực hiện truy xuất nguồn gốc, nhưng sản phẩm vẫn phải bán ra chợ đầu mối theo cách truyền thống. Tại các kênh tiêu thụ này, yếu tố truy xuất nguồn gốc ít được quan tâm, dẫn đến việc sản phẩm làm ra không bán được với giá cao hơn, không gia tăng được giá trị thực tế cho người chăn nuôi.

Các hợp tác xã cũng gặp khó khăn do thiếu quỹ đất và kinh phí xây dựng nhà sơ chế, khiến con tôm sạch khó tiếp cận trực tiếp hệ thống siêu thị. Nếu không có các hợp đồng bao tiêu bền vững và chính sách ưu tiên từ nhà bán lẻ, chuỗi giá trị truy xuất sẽ rất khó duy trì lâu dài.

Cần sự đồng bộ và công nghệ hóa toàn diện 

Để vượt qua những thách thức này, việc ứng dụng công nghệ tự động hóa vào sản xuất là xu hướng tất yếu nhằm thay thế cho cách ghi chép thủ công, giúp quản lý thông tin một cách chặt chẽ, tiết kiệm thời gian.

Bên cạnh đó, cần xây dựng một chuỗi giá trị đồng bộ, nơi mọi chủ thể từ người cung cấp giống, nông dân, thương lái đến siêu thị đều được cấp mã code và tham gia nhập liệu vào hệ thống chung. Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc sớm ban hành các tiêu chuẩn cụ thể về truy xuất nguồn gốc, đồng thời có các cơ chế, chính sách hỗ trợ để kết nối các mắt xích, đưa tiêu chuẩn trở thành chất xúc tác cho sự phát triển bền vững của toàn ngành.