Gần 20 năm kiên trì đưa vaccine vào ngành cá tra Việt Nam

Từ những nghiên cứu đầu tiên năm 2006 đến các sản phẩm được thương mại hóa, rồi những nỗ lực đưa vaccine vào ao nuôi, hành trình ấy kéo dài gần hai thập kỷ. Đó không chỉ là câu chuyện phát triển một sản phẩm công nghệ sinh học, mà còn là quá trình kiên trì thay đổi một tập quán sản xuất đã tồn tại nhiều năm.

Đáng chú ý, ngay cả khi vaccine đã chứng minh được hiệu quả, việc phổ biến rộng rãi đến người nuôi vẫn là một bài toán chưa dễ giải quyết.

Mất gần một thập kỷ để đưa vaccine từ phòng nghiên cứu ra ao nuôi

Năm 2006, Pharmaq bắt đầu nghiên cứu các tác nhân gây bệnh trên cá tra tại Đồng bằng sông Cửu Long. Đội ngũ nghiên cứu phải thu thập mẫu bệnh, phân lập vi khuẩn, lựa chọn các chủng phù hợp và phát triển kháng nguyên có khả năng tạo miễn dịch cho cá.

Đây không phải công nghệ có thể đơn giản mang từ Na Uy sang áp dụng tại Việt Nam. Đặc điểm sinh học của cá tra, điều kiện nuôi nhiệt đới và các chủng vi khuẩn lưu hành tại địa phương đòi hỏi những nghiên cứu riêng.

Năm 2008, Pharmaq Việt Nam được thành lập, đánh dấu bước đầu tư dài hạn tại thị trường này.

Sau khoảng 5 năm, tháng 10/2011, vaccine ALPHA JECT® Panga 1 được cấp phép lưu hành có điều kiện và đến tháng 4/2013 chính thức được phép lưu hành. Đây là bước tiến quan trọng trong phòng bệnh gan thận mủ do vi khuẩn Edwardsiella ictaluri gây ra.

Tuy nhiên, giải quyết được một bệnh không đồng nghĩa đã bảo vệ được đàn cá. Bệnh xuất huyết liên quan đến Aeromonas hydrophila vẫn là một nguy cơ lớn. Đội ngũ Pharmaq tiếp tục nghiên cứu vaccine nhị giá để tạo miễn dịch với cả hai tác nhân.

Năm 2015, Pharmaq trở thành một phần của tập đoàn Zoetis, có thêm nguồn lực và mạng lưới nghiên cứu toàn cầu. Đến cuối năm 2016, ALPHA JECT® Panga 2 được cấp phép tại Việt Nam, mở ra giai đoạn thương mại hóa sản phẩm thế hệ mới.

Phải mất khoảng 10 năm từ những nghiên cứu ban đầu đến khi một giải pháp phòng hai bệnh quan trọng trên cá tra được đưa ra thị trường. Nhưng khó khăn lớn tiếp theo chỉ thực sự bắt đầu khi sản phẩm đến tay người nuôi.

Vaccine đã có, nhưng thuyết phục người nuôi lại không dễ

Khác với nhiều sản phẩm thủy sản chỉ cần hòa vào nước hoặc trộn vào thức ăn, vaccine cá tra phải được tiêm trực tiếp vào từng con khi cá đạt kích thước phù hợp.

Để tiêm cho hàng trăm nghìn con cá, người nuôi phải tổ chức bắt cá, gây mê, thao tác tiêm rồi thả cá trở lại ao. Quá trình này đòi hỏi nhân lực được đào tạo, thiết bị chuyên dụng và điều kiện môi trường thích hợp.

Đáng ngại hơn, thao tác không đúng hoặc thực hiện khi cá đang yếu có thể gây stress, xây xát, bỏ ăn và hao hụt. Với người nuôi, đây không phải rủi ro nhỏ bởi mỗi đàn cá là một khoản đầu tư rất lớn.

Một trở ngại khác đến từ chính cơ chế phòng bệnh. Chi phí vaccine phải bỏ ra từ đầu, trong khi lợi ích thường chỉ thể hiện rõ sau nhiều tháng nuôi. Nếu đàn cá không xảy ra dịch bệnh, người nuôi khó nhìn thấy ngay số tiền mình đã tiết kiệm được.

Vì vậy, thuyết phục người nuôi sử dụng vaccine không thể chỉ dựa vào kết quả thử nghiệm trong phòng thí nghiệm. Công nghệ cần chứng minh được hiệu quả ngoài ao nuôi, đủ an toàn trong thao tác và mang lại lợi ích kinh tế rõ ràng.

Đối với đội ngũ Pharmaq, thách thức không còn đơn thuần là tạo ra vaccine tốt, mà là làm sao để người nuôi tin tưởng và sẵn sàng sử dụng công nghệ ấy.

Điều này đòi hỏi những công việc ít được nhìn thấy hơn: hướng dẫn kỹ thuật, đồng hành với trang trại, theo dõi đàn cá sau tiêm, xử lý các vấn đề phát sinh và từng bước hoàn thiện quy trình ứng dụng.

Bước ngoặt khi doanh nghiệp lớn cùng tham gia

Một dấu mốc quan trọng xuất hiện vào tháng 8/2018, khi Pharmaq và Vĩnh Hoàn ký thỏa thuận hợp tác dài hạn nhằm mở rộng tiêm vaccine cho cá tra.

Sự hợp tác này có ý nghĩa lớn bởi Vĩnh Hoàn sở hữu chuỗi sản xuất từ vùng nuôi đến chế biến xuất khẩu, cho phép theo dõi hiệu quả vaccine trên quy mô lớn và trong thời gian dài.

Theo thông tin Pharmaq công bố năm 2019, hơn 80 triệu con cá tra tại Việt Nam đã được tiêm vaccine trong hai năm trước đó.

Các dữ liệu thực địa được tổng hợp cho thấy nhóm cá tiêm vaccine có tỷ lệ hao hụt khoảng 0-4,7%, so với 3,8-23% ở nhóm đối chứng. Hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) của nhóm tiêm cũng được ghi nhận ở mức 1,45-1,51, so với 1,49-1,69 ở nhóm không tiêm. Đây là những kết quả có giá trị tham khảo, dù mức cải thiện thực tế còn phụ thuộc điều kiện từng trại nuôi.

Quan trọng hơn những con số là việc vaccine bắt đầu chứng minh được giá trị ở quy mô sản xuất thương mại.

Với doanh nghiệp nuôi cá tra, giảm tỷ lệ hao hụt và cải thiện FCR có thể tạo ra giá trị kinh tế đáng kể. Đồng thời, hạn chế sử dụng kháng sinh cũng góp phần kiểm soát rủi ro về an toàn thực phẩm và chất lượng nguyên liệu xuất khẩu.

Sau nhiều năm nghiên cứu và phát triển thị trường, Pharmaq đã có thêm những bằng chứng thực tế để thuyết phục ngành nuôi cá tra về giá trị của phòng bệnh chủ động.

Hành trình chưa dừng lại ở việc bán vaccine

Dù đạt được những thành tựu đáng ghi nhận, vaccine vẫn chưa trở thành biện pháp phòng bệnh phổ biến trên toàn ngành cá tra.

Các rào cản về chi phí, quy trình tiêm và tâm lý người nuôi vẫn tồn tại. Đặc biệt, vaccine tiêm hiện nay chỉ áp dụng khi cá đạt kích thước nhất định, trong khi giai đoạn ương giống trước đó vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ dịch bệnh.

Điều này cũng cho thấy không thể giải quyết toàn bộ vấn đề sức khỏe cá tra chỉ bằng một mũi vaccine.

Pharmaq vì vậy đã phát triển thêm các dịch vụ chẩn đoán, xét nghiệm và tư vấn sức khỏe cá, hướng đến quản lý dịch bệnh đồng bộ hơn. Đây là sự chuyển dịch từ cung cấp một sản phẩm sang hỗ trợ người nuôi xây dựng hệ thống phòng bệnh chủ động.

Ở phạm vi rộng hơn, các chương trình hợp tác nghiên cứu và chuyển giao như DeltaVax, triển khai từ năm 2024, tiếp tục thúc đẩy các giải pháp cải thiện sức khỏe cá tra. Riêng trong năm thứ hai, dự án ghi nhận 147 chuyến thăm trang trại và hoạt động đào tạo cho 498 người tham gia, cho thấy việc chuyển giao kiến thức và đồng hành tại vùng nuôi vẫn đóng vai trò rất quan trọng.

Song song đó, những hướng nghiên cứu vaccine đường uống, vaccine ngâm và tự động hóa tiêm phòng đang mở ra triển vọng giảm chi phí và những rào cản kỹ thuật hiện tại. Tuy nhiên, để trở thành giải pháp thương mại phổ biến, các công nghệ này vẫn cần thêm thời gian kiểm chứng.

Giá trị của gần 20 năm kiên trì

Nhìn lại hành trình Pharmaq từ năm 2006 đến nay, điều đáng trân trọng không chỉ nằm ở những sản phẩm đã được cấp phép hay hàng chục triệu con cá được tiêm phòng.

Đó còn là sự kiên trì của những người làm nghiên cứu, kỹ thuật và phát triển thị trường trong việc theo đuổi một hướng đi mới cho ngành cá tra Việt Nam.

Một sản phẩm có thể được phát triển sau nhiều năm nghiên cứu, nhưng để thay đổi thói quen của người nuôi cần nhiều thời gian hơn thế. Sẽ có những rào cản kỹ thuật, những lần ứng dụng không như kỳ vọng và những thời điểm thị trường chưa sẵn sàng đón nhận.

Thành tựu đáng ghi nhận của Pharmaq là đã góp phần đưa vaccine từ một giải pháp còn xa lạ trở thành lựa chọn phòng bệnh có cơ sở khoa học và thực tiễn trong ngành cá tra, dù chặng đường phổ biến rộng rãi vẫn còn dài.

Đổi mới công nghệ trong thủy sản không chỉ cần những người tạo ra giải pháp mới, mà còn cần những đội ngũ đủ kiên trì đưa giải pháp ấy đến với người nuôi.

Và đôi khi, giá trị của một công nghệ không chỉ được đo bằng những gì nó đã thay đổi, mà còn bằng những nỗ lực bền bỉ để thay đổi ấy có thể diễn ra.