Kháng sinh lùi bước, ngành thủy sản đi về đâu?

Khi "luật chơi" không còn ưu ái kháng sinh

Kháng sinh từ lâu đã được người nông dân xem là “thần dược” trong công cuộc kiểm soát rủi ro dịch bệnh. Tuy nhiên, các thị trường lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản đang ngày càng siết chặt quy định về dư lượng và truy xuất nguồn gốc buộc ngành thủy sản Việt Nam phải thay đổi tư duy sử dụng kháng sinh trong sản xuất.

Bên cạnh đó, xu hướng tiêu dùng toàn cầu cho thấy người tiêu dùng đang ngày càng ưu tiên sử dụng các sản phẩm an toàn và có trách nhiệm với môi trường. Do đó, nhiều chứng nhận và tiêu chuẩn quốc tế được ra đời coi việc hạn chế hoặc không sử dụng kháng sinh là điều kiện phải đáp ứng, buộc doanh nghiệp phải thích nghi để giữ cửa thị trường

Mặt trái của việc sử dụng kháng sinh “chữa cháy”

Kháng sinh có thể mang lại hiệu quả tức thời trong một số tình huống, nhưng không phải giải pháp bền vững cho quản lý dịch bệnh. Việc sử dụng lặp lại làm gia tăng nguy cơ kháng kháng sinh và phá vỡ cân bằng vi sinh ao nuôi, tạo điều kiện cho mầm bệnh cơ hội phát triển, khiến người nuôi dễ rơi vào vòng lặp xử lý – tái phát.

Ngoài rủi ro sinh học, kháng sinh còn bộc lộ nhiều hạn chế trong cách quản lý hệ thống ao nuôi. Việc lệ thuộc vào thuốc dễ khiến người nuôi ưu tiên xử lý biểu hiện trước mắt mà bỏ qua những yếu tố khác như môi trường nước, hệ vi sinh. Hệ quả là khả năng phòng bệnh chủ động của ao hoàn toàn biến mất.

Về lâu dài, sự lệch hướng trong quản lý khiến hiệu quả của kháng sinh giảm dần và nguy cơ tái phát dịch bệnh tăng lên mỗi khi điều kiện ao nuôi biến động. Thực tế này cho thấy kháng sinh chỉ đóng vai trò giải pháp tình thế, khó đáp ứng yêu cầu quản lý dịch bệnh bền vững trong nuôi trồng thủy sản hiện đại.

Kháng sinh bộc lộ nhiều hạn chế trong cách quản lý hệ thống ao nuôi

Kháng sinh không phải là duy nhất

Bên cạnh kháng sinh, nhiều mô hình nuôi đang từng bước sử dụng các giải pháp sinh học như probiotic, enzyme và chế phẩm vi sinh để hỗ trợ kiểm soát môi trường. Những biện pháp này không mang tính xử lý tức thời, nhưng giúp giảm áp lực dịch bệnh khi được áp dụng đúng cách và phù hợp với điều kiện ao nuôi.

Song song với các giải pháp sinh học, việc nâng cao sức khỏe vật nuôi thông qua dinh dưỡng, kiểm soát môi trường và tối ưu quy trình nuôi ngày càng được chú trọng. Mục tiêu không phải thay thế kháng sinh bằng một sản phẩm cụ thể, mà là giảm rủi ro dịch bệnh thông qua quản lý tổng thể hệ thống nuôi.

Đường ray của ao nuôi hậu kháng sinh

Thực tế cho thấy không có giải pháp riêng lẻ nào có thể thay thế hoàn toàn vai trò của kháng sinh. Việc giảm phụ thuộc vào kháng sinh cần được thực hiện đồng bộ từ con giống, môi trường nuôi đến quy trình chăm sóc, bởi chỉ một khâu thiếu kiểm soát cũng có thể làm ảnh hưởng đến hiệu quả chung.

Thay vì đặt kỳ vọng vào 1 giải pháp riêng lẻ, hiệu quả kiểm soát dịch bệnh dần được quyết định bởi cách quản lý ao trong suốt quá trình nuôi. Việc chú trọng theo dõi dữ liệu theo thời gian thực sẽ phần nào giúp người nuôi đưa ra quyết định can thiệp dựa trên nguyên nhân và diễn biến thực tế, tránh phản ứng vội càng với kháng sinh từ đó làm giảm rủi ro nhầm lẫn giữa các triệu chứng và tối ưu chi phí trong dài hạn.

Việc giảm phụ thuộc vào kháng sinh cần được thực hiện toàn quy trình nuôi, bởi chỉ một khâu thiếu kiểm soát cũng ảnh hưởng đến hiệu quả chung

Nông dân “đau đầu” khi đổi mô hình nuôi

Chuyển đổi sang mô hình giảm hoặc không kháng sinh chắc chắn sẽ là một quá trình đầy thách thức đối với người nông dân, đặc biệt là ở giai đoạn đầu khi hệ thống nuôi chưa thích nghi hoàn toàn. Do đó, người nuôi có thể phải đối mặt với các biến động về năng suất và áp lực quản lý, nhất là khi các quy trình quen thuộc đã vận hành ổn định trong thời gian dài như một “guồng quay” khiến việc thay đổi lại càng khó khăn hơn.

Hiệu quả chuyển đổi cũng phụ thuộc vào mức độ đồng bộ của chuỗi sản xuất, từ con giống đến thu mua. Chỉ một mắt xích thay đổi cũng khiến kết quả đi theo chiều hướng khác. Ngoài ra, kỳ vọng quá mức vào các giải pháp sinh học như một phương pháp thay thế hoàn toàn có thể dẫn đến sai lệch nhận thức, trong khi chuyển đổi bền vững đòi hỏi người nông dân phải thay đổi tư duy vận hành chứ không chỉ mỗi vật tư đầu vào.

Kỳ vọng của ngành thủy sản trong tương lai

Xu hướng hạn chế sự phụ thuộc vào kháng sinh buộc ngành thủy sản phải nhìn lại toàn bộ quy trình vận hành, từ hiệu quả sản xuất đến khả năng đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

Với người nuôi, giảm kháng sinh cần được nhìn nhận như một quá trình lâu dài và không thể mang lại kết quả ngay trong vụ nuôi. Khi quen với việc theo dõi ao nuôi thông qua số liệu và điều chỉnh từng bước, kết quả đạt được sẽ dần khẳng định rằng hiệu quả đến từ sự kiên trì và nhất quán chứ không chỉ là do may mắn.

Ở góc độ doanh nghiệp, việc đồng hành cùng người nuôi hoàn thiện quy trình sản xuất và thích ứng với các tiêu chuẩn thị trường ngày càng trở nên cần thiết. Mục tiêu hiện tại không chỉ là ổn định đầu ra mà còn phải từng bước nâng chất lượng sản phẩm để đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng nội địa và đủ sức cạnh tranh trực tiếp với thủy sản từ các thị trường quốc tế.