Tôm nhân tạo (Lab-grown Shrimp): Triển vọng và rào cản chi phí?

Triển vọng mạnh mẽ cho tôm nhân tạo

Thị trường hải sản nuôi cấy tế bào đang chứng kiến làn sóng đầu tư mạnh mẽ chưa từng có. Theo dữ liệu từ The Spoon, các công ty khởi nghiệp trong lĩnh vực này đã thu hút hàng tỷ USD. Điển hình như Shiok Meats (Singapore) huy động thành công 4,6 triệu USD ngay từ vòng gọi vốn hạt giống, hay Blue Nalu (Mỹ) liên tục mở rộng quy mô với tiềm năng tạo việc làm và ổn định chuỗi cung ứng.

Động lực thúc đẩy xu hướng này đến từ nhu cầu cấp thiết về an ninh lương thực. FAO ước tính, để đáp ứng nhu cầu tiêu thụ hải sản bình quân đầu người dự kiến tăng gấp đôi vào năm 2050 (đặc biệt tại Ấn Độ, Brazil, Mexico), nguồn cung toàn cầu phải tăng thêm 22% vào năm 2032. Trong khi đó, hơn 37% trữ lượng cá tự nhiên đang bị khai thác quá mức và ngành nuôi trồng truyền thống đối mặt với rủi ro dịch bệnh, ô nhiễm môi trường. Áp lực lên hệ sinh thái biển ngày càng gia tăng và gay gắt. 

Thị trường hải sản nuôi cấy dự báo sẽ đạt tốc độ tăng trưởng kép (CAGR) lên tới 25% đến năm 2033, chạm mốc 4 tỷ USD vào năm 2032, mở ra một kỷ nguyên mới cho ngành công nghiệp thực phẩm.

Thị trường hải sản nuôi cấy tế bào đang chứng kiến làn sóng đầu tư mạnh mẽ chưa từng có

Công nghệ tôm nhân tạo: Từ phòng thí nghiệm ra bàn ăn

Tại Singapore, thung lũng Silicon của nông nghiệp tế bào, các nhà khoa học tại Shiok Meats đã thành công trong việc nuôi cấy tế bào gốc tôm trong các bể thép không gỉ năm 2018. Quy trình này tạo ra hai sản phẩm chính: thịt tôm băm nhỏ (dùng cho há cảo, chả tôm) và nước dùng giàu dinh dưỡng, Shiok Meats cũng đã giới thiệu sản phẩm cho công chúng tại Hội nghị Thượng đỉnh về Sự đột phá trong Thực phẩm và Phát triển bền vững được tổ chức tại Singapore. 

“Về cơ bản, chúng tôi đã tạo ra tôm không chất thải,” Sriram nói. “Mọi thứ chúng tôi đưa vào tôm đều được chuyển hóa thành thức ăn,” đại diện Shiok Meats chia sẻ. Công nghệ này không chỉ loại bỏ hoàn toàn các bộ phận thừa mà còn giải quyết triệt để các vấn đề nhức nhối của tôm tự nhiên: không nhiễm thủy ngân, không vi nhựa và không dư lượng kháng sinh.

Về mặt môi trường, sản xuất hải sản tế bào có thể giảm tới 85% lượng khí thải nhà kính so với phương pháp truyền thống, đồng thời loại bỏ hoàn toàn rác thải ngư cụ nguyên nhân gây ra 10% ô nhiễm nhựa đại dương. 

Rào cản chi phí và quy mô

Mặc dù có tiềm năng mạnh mẽ nhưng chi phí sản xuất cao là rào cản lớn nhất, khiến tôm nhân tạo chưa cạnh tranh được với tôm tự nhiên. 

Năm 2019, chi phí để tạo ra 1kg tôm nuôi cấy lên tới 5.000 USD. Dù hiện nay con số này đã giảm xuống khoảng 200 – 1.000 USD/kg, nhưng vẫn cao gấp hàng chục lần so với tôm nuôi truyền thống

Nguyên nhân chính nằm ở giá thành đắt đỏ của môi trường nuôi cấy chiếm 55-95% chi phí và các yếu tố tăng trưởng, việc mở rộng quy mô bioreactor từ phòng thí nghiệm lên quy mô công nghiệp vẫn là thách thức kỹ thuật lớn chưa có lời giải tối ưu. Bộ Năng lượng Hoa Kỳ ước tính quy trình này tiêu tốn năng lượng nhiều hơn 50% so với nuôi trồng truyền thống. 

Bên cạnh đó, sự phức tạp của việc tái tạo kết cấu và hương vị độc đáo của hải sản thông qua nuôi cấy tế bào vẫn là những trở ngại kỹ thuật.

Chi phí sản xuất cao là rào cản lớn nhất, khiến tôm nhân tạo chưa cạnh tranh được với tôm tự nhiên

Tác động đến Việt Nam: Đối thủ hay đối tác?

Đối với Việt Nam, cường quốc xuất khẩu tôm thế giới, sự trỗi dậy của tôm nhân tạo hiện tại chưa phải là mối đe dọa trực tiếp do rào cản giá thành và công nghệ. Tuy nhiên, đây là một lời cảnh báo sớm.

Khi Viện Thực phẩm và Nông nghiệp Quốc gia thuộc Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ đã phân bổ 350 triệu USD kinh phí nghiên cứu cho các dự án nông nghiệp tế bào đến năm 2027. Chương trình Horizon Europe của Liên minh Châu Âu đã cam kết 1,2 tỷ euro cho các đổi mới hệ thống thực phẩm bền vững, bao gồm cả công nghệ hải sản nuôi cấy tế bào. 

Sự hội tụ công nghệ với các ngành công nghiệp khác mang đến những cơ hội bổ sung, khi Quỹ Khoa học Quốc gia báo cáo rằng những tiến bộ trong công nghệ sinh học, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa đang làm giảm chi phí sản xuất 25% mỗi năm. 

Ngành nuôi trồng thủy sản đang phát triển mạnh, với giá trị toàn cầu đạt 98 tỷ USD theo thống kê của FAO, tạo ra một lộ trình chuyển đổi tự nhiên cho việc áp dụng hải sản nuôi cấy tế bào cũng như các hiệp định thương mại quốc tế bắt đầu công nhận thực phẩm tế bào khoảng cách giá thành sẽ dần được thu hẹp. 

Nếu ngành tôm Việt Nam không chuyển dịch mạnh mẽ sang hướng bền vững, minh bạch và giảm phát thải, chúng ta có thể mất lợi thế cạnh tranh vào tay dòng sản phẩm sạch này trong tương lai xa.

Tôm nhân tạo là một bước tiến tất yếu của khoa học, đóng vai trò bổ sung quan trọng cho an ninh lương thực toàn cầu. Nhưng để trở thành bữa cơm thường ngày, nó cần thêm thời gian để giải quyết bài toán kinh tế. Trong thời gian đó, tôm nuôi truyền thống vẫn giữ vai trò chủ đạo, nhưng buộc phải thay đổi để xanh hơn và trách nhiệm hơn.