Địa lý và biển cả - nơi khởi nguồn của thói quen ăn cá
Nhật Bản nằm ở nơi hai dòng hải lưu lớn - Kuroshio (nóng) và Oyashio (lạnh) giao nhau. Sự hội tụ này tạo nên môi trường lý tưởng cho hàng trăm loài cá sinh sống, từ cá di cư như ngừ, thu, đến các loài sống sâu như cá tuyết hay mực ống. Nhờ đó, người Nhật có thể thưởng thức hơn 100 loại cá khác nhau, trong khi ở châu Âu hay Bắc Mỹ, con số này thường chỉ dừng ở 20 - 30 loại.
Khí hậu bốn mùa rõ rệt cũng góp phần tạo nên thói quen ăn cá theo mùa: Mùa xuân có cá ngừ vằn (bonito), mùa thu có cá thu đao (sanma), mùa đông có cá cam (yellowtail). Với người Nhật, chọn đúng mùa để ăn cá ngon nhất không chỉ là sở thích ẩm thực, mà còn là cách họ cảm nhận nhịp điệu của thiên nhiên qua từng bữa cơm - khái niệm này được gọi là “shun”.
Khí hậu bốn mùa rõ rệt cũng góp phần tạo nên thói quen ăn cá theo mùa ở Nhật Bản
Bí quyết trường thọ và niềm tự hào của người Nhật
Cá là nguồn dinh dưỡng quý giá, giàu vitamin B12, omega-3, iod, sắt và vitamin D, giúp hình thành hồng cầu, bảo vệ tim mạch và duy trì sức khỏe toàn thân. Nhờ chế độ ăn giàu cá, người Nhật nổi tiếng sống thọ và trẻ khỏe, họ xem cá không chỉ là thực phẩm mà còn là niềm tự hào dân tộc.
Trong nghệ thuật ẩm thực, người Nhật luôn tôn trọng hương vị tự nhiên của cá. Họ không che giấu vị biển bằng gia vị mà giữ nguyên tinh túy của nguyên liệu. Sashimi là minh chứng rõ nhất, dù chỉ là những lát cá tươi cắt mỏng, nhưng lại thể hiện sự hòa hợp giữa con người và biển cả. Ngay cả với các món nấu chín như cá saba nướng muối hay cá hồi teriyaki, đầu bếp Nhật vẫn tuân thủ tinh thần “ít là đủ” (wabi-sabi) - vẻ đẹp đến từ sự giản dị, tự nhiên và sâu sắc.
Mức tiêu thụ cá tại Nhật đang giảm mạnh. Theo Bộ Nông Lâm, Ngư nghiệp Nhật Bản (MAFF), lượng cá và hải sản bình quân đầu người từng đạt 40,2 kg/năm vào năm 2001, nhưng đến năm 2022 chỉ còn khoảng 22,0 kg/năm giảm gần một nửa sau hai thập kỷ. Từ năm 2011, thịt đã vượt cá trong khẩu phần ăn của người Nhật.
Nguyên nhân chính là giá cá tăng, chế biến tốn thời gian, và nhịp sống công nghiệp khiến người tiêu dùng ưa chuộng thực phẩm tiện lợi hơn. Tuy nhiên, nghịch lý là trong khi người Nhật ăn cá ít đi, ẩm thực Nhật đặc biệt là sushi và sashimi lại được yêu thích trên toàn thế giới, trở thành biểu tượng của sự tinh tế và cân bằng.
Trước thách thức về nguồn lợi suy giảm và biến đổi khí hậu, Nhật Bản đang đầu tư mạnh vào nuôi trồng thủy sản công nghệ cao và phát triển ngư nghiệp bền vững. Văn hoá cá vẫn tiếp tục được truyền lại cho thế hệ trẻ - dưới hình thức mới, nhưng vẫn giữ trọn tinh thần cũ. Văn hoá cá của Nhật Bản không đứng yên. Dù thay đổi theo thời gian, tinh thần trân trọng thiên nhiên, hướng về sự tinh khiết và hài hòa vẫn là sợi chỉ đỏ xuyên suốt. Có lẽ vì thế, Nhật Bản sẽ mãi là “quốc gia của cá” - nơi mà biển không chỉ nuôi sống con người, mà còn nuôi dưỡng tâm hồn họ.