Cá chép hồi khổng lồ: Tín hiệu hy vọng từ hệ sinh thái Mekong

Loài cá này là cá chép hồi khổng lồ Mekong, tên khoa học Aaptosyax grypus. Dù thuộc họ cá chép, chúng có thân hình thuôn dài, vảy bạc và miệng rộng, gợi liên tưởng đến cá hồi. Một cá thể trưởng thành có thể dài tới 130 cm và nặng khoảng 30 kg.

Theo các ghi nhận khoa học, cá chép hồi khổng lồ được mô tả lần đầu vào năm 1991. Trong 14 năm sau đó, thế giới chỉ có khoảng 20 ghi nhận chính thức về loài này. Từ sau năm 2005, loài cá gần như “mất tích”, khiến giới khoa học từng lo ngại chúng đã tuyệt chủng tại Campuchia. Phát hiện lần này từ dự án Kỳ quan sông Mê Kông (Wonders of the Mekong). Dự án đã xây dựng một cơ chế hỗ trợ tài chính để khuyến khích ngư dân báo cáo và thả lại các loài cá lớn nguy cấp về tự nhiên.

Hy vọng bắt đầu trở lại khi nhóm nghiên cứu do tiến sĩ Bunyeth Chan thuộc Đại học Svay Rieng, Campuchia, xác nhận ba cá thể được phát hiện trong giai đoạn 2020–2023. Đến ngày 27/11/2025, cá thể thứ tư, nặng 6,2 kg, tiếp tục được ghi nhận tại sông Sesan, thuộc tỉnh Stung Treng, Campuchia.

Lưu vực sông Sesan.

Những phát hiện này cho thấy cá chép hồi khổng lồ Mekong chưa biến mất. Ít nhất một quần thể nhỏ vẫn đang tồn tại trong hệ thống sông Mekong và các phụ lưu ở Campuchia. Tuy nhiên, đây là một hy vọng rất mong manh.

Điều đáng tiếc là cả 4 cá thể được ghi nhận gần đây đều được phát hiện khi đã chết tại các sạp chợ. Điều này khiến các nhà khoa học bỏ lỡ cơ hội gắn thiết bị theo dõi, lấy dữ liệu di cư, xác định vùng sinh sản hoặc ghi nhận môi trường sống ưa thích của loài.

Nói cách khác, sự trở lại của cá chép hồi khổng lồ không chỉ là tin vui. Nó cũng cho thấy khoảng trống rất lớn trong công tác giám sát các loài cá di cư quý hiếm trên sông Mekong. Một loài cá lớn, đặc hữu và nguy cấp vẫn có thể âm thầm tồn tại trong nhiều năm mà gần như không để lại dấu vết trong dữ liệu khoa học.

Sau các ghi nhận mới, Tổng cục Thủy sản Campuchia đã đưa Aaptosyax grypus vào danh mục loài bị đe dọa, đồng nghĩa việc đánh bắt và mua bán loài này là bất hợp pháp. Các nhà nghiên cứu cũng đề xuất tăng cường truyền thông với cộng đồng ngư dân, khuyến khích báo cáo và thả lại cá nếu bắt gặp ngoài tự nhiên.

Một hướng đi quan trọng khác là ứng dụng eDNA, tức DNA môi trường. Thay vì phải bắt cá, các nhà khoa học có thể lấy mẫu nước sông để tìm dấu vết di truyền mà cá để lại qua tế bào da, chất thải hoặc vảy. Cách tiếp cận này giúp xác định khu vực loài cá còn xuất hiện mà ít gây xáo trộn đến quần thể tự nhiên.

Do cá chép hồi khổng lồ có khả năng di cư xuyên biên giới giữa Campuchia, Lào và Thái Lan, nỗ lực bảo tồn không thể chỉ dừng ở một quốc gia. Các nhà khoa học cho rằng cần có hợp tác khu vực để bảo vệ hành lang di cư, các đoạn sông trọng yếu và vùng sinh cảnh có khả năng là nơi trú ẩn của loài.

Câu chuyện của cá chép hồi khổng lồ Mekong vì vậy không chỉ là hành trình “trở về” của một loài cá tưởng đã mất. Nó còn là lời nhắc rằng sông Mekong vẫn đang che giấu nhiều bí mật sinh học, nhưng những bí mật ấy có thể biến mất vĩnh viễn nếu việc đánh bắt, suy thoái sinh cảnh và chia cắt dòng chảy tiếp tục vượt trước tốc độ bảo tồn.