Đi chợ từ miền Bắc đến miền Nam: Có những con cá chỉ đổi tên, có con lại bị gọi nhầm cả loài

Những khác biệt này khiến nhiều người hình thành một cách hiểu khá đơn giản: cá miền Bắc và miền Nam chỉ khác nhau về tên gọi.

Điều đó đúng với một số loài, nhưng không đúng với tất cả.

Tên cá trong dân gian hình thành qua nhiều thế hệ khai thác, nuôi và buôn bán, nên một loài có thể mang nhiều tên. Ngược lại, hai con cá nhìn giống nhau hoặc có tên gần giống nhau có thể là hai loài hoàn toàn khác. Tài liệu tổng hợp ban đầu cũng cho thấy hệ thống tên cá Việt Nam phân hóa rất mạnh theo vùng và không phải lúc nào cũng trùng khớp với phân loại khoa học.

Vì vậy, đi một vòng chợ cá Việt Nam có thể gặp ba câu chuyện rất khác nhau.

1. Có những con cá thực sự chỉ đổi tên khi đi từ miền Bắc vào miền Nam

Đây là nhóm dễ hiểu nhất.

Cá lóc - cá quả - cá chuối

Ở miền Nam, tên cá lóc rất phổ biến. Miền Bắc thường gọi cá quả hoặc cá chuối; một số địa phương miền Trung còn có tên cá tràu, cá sộp. Tài liệu ban đầu ghi nhận khá rõ sự khác biệt này.

Trong đời sống, các tên này thường được dùng để chỉ nhóm cá thuộc giống Channa.

Tuy nhiên, đây đã là một ví dụ cho thấy cần phân biệt giữa “cùng nhóm cá” và “cùng chính xác một loài”, bởi Channa có nhiều loài khác nhau. Vì vậy nói chuyện ngoài chợ thì cá lóc - cá quả có thể hiểu nhau, còn nghiên cứu khoa học vẫn cần xác định đến loài.

Cá chẽm - cá vược

Đây là trường hợp rõ ràng hơn.

Cá chẽm ở miền Nam và cá vược ở miền Bắc đều là Lates calcarifer.

Tài liệu ban đầu ghi nhận hai tên theo vùng này.

Trong tài liệu kỹ thuật và thương mại, loài này còn được biết đến với tên tiếng Anh barramundi hoặc Asian seabass.

Vì vậy trong trường hợp này có thể viết khá thẳng:

Cá chẽm = cá vược = Lates calcarifer.

Cá bớp - cá giò

Một trường hợp tương tự trong nuôi biển là Rachycentron canadum.

Miền Nam thường gọi cá bớp/cá bóp, trong khi miền Bắc phổ biến tên cá giò.

FishBase ghi nhận tại Việt Nam Rachycentron canadum có các tên Cá Bớp và Cá Giò; một nghiên cứu nuôi tại Cần Giờ cũng sử dụng tên cá bớp cho chính loài này.

Danh mục loài thủy sản hiện hành của Việt Nam cũng ghi “Cá bóp biển/Cá giò - Rachycentron canadum”.

Trong trường hợp này, người miền Bắc gọi cá giò và người miền Nam gọi cá bớp về cơ bản đang nói đến cùng một con cá.

Cá song - cá mú

Ở miền Bắc, nhóm này phổ biến với tên cá song; miền Nam quen gọi cá mú. Tài liệu ban đầu ghi nhận rõ hai hệ thống tên này.

Nhưng đây không phải một loài duy nhất.

“Cá song” và “cá mú” đều là tên chung cho nhiều loài thuộc nhóm cá mú. Vì vậy câu “cá song là cá mú” đúng ở mức tên nhóm, nhưng nếu hỏi chính xác loài gì thì vẫn phải đi thêm một bước.

Đây là lúc câu chuyện từ chợ bước sang khoa học.

2. Đi chợ cần tên quen thuộc, khoa học cần biết chính xác loài

Tên dân gian có một chức năng rất rõ: giúp người trong cùng cộng đồng hiểu nhau nhanh.

Người miền Nam nói “cá chẽm”, người bán biết ngay đang hỏi con gì. Người miền Bắc gọi “cá vược” cũng không có gì sai.

Vấn đề phát sinh khi tên gọi đó được đưa vào những việc đòi hỏi độ chính xác cao hơn.

Nếu một hộ nuôi ghi “cá mú”, ta vẫn chưa biết đó là mú nghệ, mú cọp, mú đỏ hay một loài khác.

Nếu một đơn vị thống kê ghi “cá lóc”, dữ liệu cũng có thể đang gom nhiều loài Channa vào cùng một nhóm.

Nếu một bảng dữ liệu chỉ ghi “cá giò”, thậm chí còn có khả năng phát sinh một vấn đề khác: tên này ở một số tài liệu địa phương còn từng được dùng cho cá dìa.

Vì vậy có thể hình dung ba mức độ gọi tên rất đơn giản:

Đi chợ: dùng tên người địa phương quen gọi.

Mua bán, nuôi trồng: nên ghi thêm tên phổ thông hoặc tên tương đương.

Nghiên cứu, quản lý, truy xuất nguồn gốc: cần tên khoa học.

Ví dụ:

Cá chẽm/cá vược - Lates calcarifer
Cá bớp/cá giò - Rachycentron canadum

Đó không phải chuyện cầu kỳ hóa tên gọi. Nó giúp tránh một vấn đề lớn hơn: tưởng hai cái tên là cùng một loài trong khi thực tế không phải vậy.

3. Những cặp tên tưởng chỉ khác cách gọi, nhưng thực tế là hai loài khác nhau

Đây mới là phần dễ nhầm nhất.

Cá nâu không phải cá dìa

Nếu chỉ nhìn ngoài chợ, cá nâu và cá dìa có thể khiến người ít tiếp xúc nhầm lẫn. Cả hai đều là cá thân dẹp, sống phổ biến ở vùng nước lợ và ven biển, đồng thời là đối tượng có giá trị kinh tế tại miền Trung.

Nhưng về khoa học, chúng là hai nhóm hoàn toàn khác.

Cá nâu: Scatophagus argus, họ Scatophagidae.

Cá dìa: thuộc giống Siganus, họ Siganidae.

Một nghiên cứu của Trường Đại học Nông Lâm Huế thậm chí nuôi lưu giữ đồng thời cá nâu Scatophagus argus và cá dìa Siganus guttatus, cho thấy đây rõ ràng là hai đối tượng độc lập trong nuôi trồng thủy sản.

FishBase cũng ghi nhận riêng biệt tên Việt Nam Cá nau cho Scatophagus argus và Cá Dìa cho Siganus canaliculatus.

Vì vậy:

Cá nâu ≠ cá dìa.

Điều đáng chú ý là họ cá dìa còn có nhiều loài rất giống nhau về hình thái. Ngay trong nhóm này, việc chỉ gọi chung “cá dìa” vẫn chưa chắc đủ chính xác.

Cá bớp không phải cá bống bớp

Tên nghe gần như chỉ khác một chữ, nhưng đây là hai con cá hoàn toàn khác.

Cá bớp/cá giò: Rachycentron canadum - loài cá biển lớn, đối tượng nuôi lồng quan trọng.

Cá bống bớp: Bostrychus sinensis - cá nước lợ thuộc nhóm cá bống, nổi tiếng ở khu vực Nam Định.

Tài liệu ban đầu đã cảnh báo rõ về trường hợp này.

Tiêu chuẩn kỹ thuật về giống cá biển cũng định danh riêng cá bống bớp - Bostrychus sinensis.

Trong khi đó, Rachycentron canadum được các nghiên cứu ở Việt Nam gọi cá bớp hoặc cá giò.

Vì vậy:

Cá bớp ≠ cá bống bớp.

Một chữ “bống” không phải biến thể tên địa phương mà làm thay đổi hoàn toàn loài cá.

Cá chim trắng nước ngọt không phải cá chim trắng biển

Đây là một trong những trường hợp dễ gây nhầm nhất bởi tên thương mại gần như giống hệt.

Loài thường được gọi cá chim trắng nước ngọt tại Việt Nam là Piaractus brachypomus, có nguồn gốc Nam Mỹ. Cơ quan chuyên ngành của Hà Nội cũng ghi nhận loài này dưới tên cá chim trắng nước ngọt hoặc pacu bụng đỏ.

Trong khi cá chim trắng biển là Pampus argenteus, một loài cá biển hoàn toàn khác.

Từ năm 2003 đã có ý kiến chuyên môn cảnh báo rằng cách gọi Piaractus brachypomus là “cá chim trắng” dễ gây hiểu nhầm với Pampus argenteus, bởi hai loài không có quan hệ gần về phân loại.

Tài liệu ban đầu cũng tách hai đối tượng này thành hai loài khác nhau.

Vì vậy:

Cá chim trắng nước ngọt ≠ cá chim trắng biển.

Chúng chỉ giống nhau ở cái tên và phần nào ở dáng thân dẹp.

Cá dìa không phải lúc nào cũng chỉ một loài cá dìa

Đây là trường hợp khác cần làm rõ. Ở Việt Nam, “cá dìa” là tên chung được sử dụng cho nhiều loài thuộc Siganus. Chẳng hạn FishBase ghi Siganus canaliculatus với tên Việt Nam Cá Dìa.

Trong khi nghiên cứu tại Huế gọi Siganus guttatus cũng là cá dìa. Hai cái tên ngoài chợ đều có thể là “cá dìa”, nhưng:

Siganus canaliculatus ≠ Siganus guttatus.

Chúng cùng họ, cùng giống nhưng là hai loài khác nhau.

Đây là ví dụ rất hay về một vấn đề ngược lại: không phải hai tên cho một loài, mà một tên lại được dùng cho nhiều loài.

Cá ngạnh và cá chốt cũng không nên đặt dấu bằng tuyệt đối

Tài liệu ban đầu đối chiếu cá ngạnh miền Bắc với cá chốt miền Nam, đặc biệt trong nhóm Mystus.

Nhưng đây là trường hợp nên đọc như một sự tương đồng về hệ thống tên dân gian, không nên biến thành công thức:

Cá ngạnh = cá chốt.

Bản thân tài liệu đã liệt kê nhiều tên như cá chốt sọc, chốt giấy, chốt trắng… tương ứng với các loài Mystus khác nhau.

Nói cách khác, người miền Bắc và miền Nam có thể dùng hai nhóm từ khác nhau để gọi những con cá khá tương đồng, nhưng khoa học vẫn phải xác định từng loài cụ thể.

Một bảng để phân biệt: “đổi tên” và “đổi luôn loài”

Đi chợ không cần nói tiếng Latin, nhưng làm dữ liệu thì nên biết con cá nào

Không có gì sai khi người miền Bắc gọi cá quả còn người miền Nam gọi cá lóc. Những cái tên ấy là kết quả của lịch sử, phương ngữ và kinh nghiệm khai thác thủy sản của từng vùng.

Sai lầm chỉ xuất hiện khi chúng ta cho rằng mọi khác biệt tên gọi đều có thể quy đổi bằng dấu bằng.

Có trường hợp hai tên thực sự cùng một loài:

cá chẽm = cá vược.
cá bớp = cá giò.

Có trường hợp hai tên chỉ tương đương ở mức một nhóm cá:

cá song ≈ cá mú.
cá lóc ≈ cá quả.

Và có trường hợp tên nghe rất giống nhưng cá hoàn toàn khác:

cá nâu ≠ cá dìa.
cá bớp ≠ cá bống bớp.
cá chim trắng nước ngọt ≠ cá chim trắng biển.

Đó là lý do tên khoa học vẫn cần thiết. Còn đi chợ, tên địa phương giúp người mua và người bán hiểu nhau. Nhưng khi đi địa phương khác cần phân biệt cẩn thận.