Thị trường Mỹ nguy cơ giảm nửa tỷ đô - Cú hích chuẩn hóa nghề cá

Hải sản khai thác từ 12 nghề này sẽ bị dừng nhập khẩu vào Mỹ từ ngày 1/1/2026, kéo kim ngạch xuất khẩu một năm có thể giảm hơn nửa tỷ đô. Tuy nhiên, đây cũng là “cú hích” để nghề cá nước ta chuẩn hóa theo quốc tế. 

Thách thức lớn

Theo thông báo của Mỹ, Việt Nam có 12 nghề cá “không tương đương” là: Nghề lưới rê cá ngừ, lưới vây cá ngừ, câu vàng cá kiếm, nghề lưới rê ghẹ, lưới kéo mực, nghề cá mú, cá thu, cá đối, cùng một số nghề khai thác vùng ven bờ có nguy cơ cao gây ảnh hưởng đến động vật có vú biển. Những nghề này tạo ra sản phẩm xuất sang Mỹ trong năm 2024 hơn 512 triệu USD, riêng cá ngừ 387 triệu USD. Những nghề cá được công nhận tương đương như cá cơm, cá trích lưới vây, cá ngừ vàng câu tay, bạch tuộc bằng bẫy, tôm biển lưới kéo đáy dù tăng cũng không đủ bù đắp sự suy giảm.

Việt Nam là một trong 34 quốc gia được công nhận tương đương “một phần” khi có 11 nghề khai thác được công nhận tương đương. Trong khi có tới 89 quốc gia và vùng lãnh thổ được Mỹ công nhận “tương đương hoàn toàn” sẽ tác động lớn đến xuất khẩu thủy sản của Việt Nam từ năm 2026, nếu thời gian ngắn trước mắt nước ta không thay đổi được quyết định của Mỹ.

Thách thức lớn này vừa mang tính kỹ thuật vừa là vấn đề chiến lược về thương mại và uy tín. Ngành khai thác hải sản Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải thay đổi mạnh mẽ để vượt qua thách thức trước mắt, phát triển lâu dài.

MMPA của Mỹ và bài học từ Nhật Bản

MMPA được Mỹ ban hành năm 1972, nhằm bảo vệ tất cả các loài thú biển, duy trì sức khỏe và sự ổn định của hệ sinh thái biển. Mục tiêu chính: Cấm săn bắt, quấy rối, bắt giữ, giết hại và buôn bán các loài thú biển cũng như các sản phẩm từ chúng. Ngăn chặn các loài suy giảm dưới mức quần thể bền vững và thực hiện các biện pháp để phục hồi chúng.

Mỹ đánh giá 12 nghề cá của Việt Nam “không tương đương” với Mỹ, do việc khai thác sử dụng ngư cụ có nguy cơ cao với thú biển

Hành động chính là bảo vệ và phục hồi, giảm số lượng thú biển vô tình bị mắc vào lưới đánh cá thương mại, hướng tới mục tiêu không xảy ra đánh bắt không mong muốn. Nghiên cứu để liên tục báo cáo đánh giá trữ lượng, theo dõi sức khỏe và xu hướng của các quần thể; Yêu cầu các quốc gia xuất khẩu hải sản vào Mỹ có tiêu chuẩn bảo vệ tương đương. “Cam kết cho một đại dương khỏe mạnh và đa dạng sinh học cho các thế hệ tương lai”.

Mỹ đánh giá 12 nghề cá của Việt Nam “không tương đương” với Mỹ, do việc khai thác sử dụng ngư cụ có nguy cơ cao với thú biển. Thiếu cơ chế giám sát và báo cáo đầy đủ các trường hợp khai thác ngoài ý muốn. Những biện pháp giảm thiểu chưa chứng minh được hiệu quả theo tiêu chuẩn của Mỹ.

Mới đây, Cục Thủy sản và Kiểm ngư của Bộ NN&MT đã tham vấn kỹ thuật với chuyên gia cao cấp Nhật Bản nhằm thảo luận về kinh nghiệm của Nhật Bản trong việc đáp ứng các yêu cầu khắt khe của MMPA (Nhật Bản được công nhận “tương đương hoàn toàn”). Các chuyên gia Nhật Bản chia sẻ kinh nghiệm đã nhấn mạnh vào cấu trúc quản lý 2 cấp: Bộ và tỉnh. Thông tin do địa phương cung cấp, có sự tham vấn với các chuyên gia và nhà quản lý Trung ương để gửi đến Mỹ, phục vụ cho quá trình đánh giá tương đương.

Nhật Bản đã nộp các thông tin cần thiết về ngư cụ và các loài mục tiêu vào tháng 11/2021, tập trung chủ yếu vào các loài có giá trị thương mại cao và là đối tượng xuất khẩu chính vào Mỹ. Thông tin có cơ sở trên giấy phép nghề cá được quản lý và các giải pháp giám sát. So sánh thì thấy, 12 nghề cá Việt Nam bị từ chối tương đương chủ yếu do: Thiếu chương trình giám sát viên; Thiếu các biện pháp giảm khai thác không chủ ý và tính hiệu quả chưa rõ ràng; Thu thập dữ liệu chưa đầy đủ, đặc biệt là dữ liệu liên quan đến các loài thú biển bị đánh bắt không chủ ý, bị thương hoặc được giải cứu. Cũng do nghề cá Việt Nam quy mô nhỏ, thô sơ, đa loài, đa ngư cụ.

Các chuyên gia Nhật Bản khuyến nghị để Việt Nam có thể tham khảo: Nghiêm cấm các hành vi cố ý đánh bắt hoặc gây hại thú biển trong hoạt động khai thác thương mại. Ngư dân phải báo cáo cho cơ quan quản lý nếu xảy ra tình trạng khai thác không chủ ý và hàng năm phải nộp báo cáo khai thác không chủ ý cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan có thẩm quyền. Đặc biệt, yêu cầu ngư dân tự báo cáo về số lượng thú biển bị bắt.

Hành động khẩn cấp theo chuẩn quốc tế

Thực tế 12 nghề cá “không tương đương” của Việt Nam sử dụng các loại ngư cụ truyền thống như lưới rê, lưới kéo, lưới vây có nguy cơ cao gây tương tác với các loài thú biển, trong khi thiếu giải pháp kỹ thuật cụ thể để giám sát. Nhóm tàu dưới 15m chiếm phần lớn trong hơn 90.000 tàu khai thác vẫn chưa được giám sát đày đủ. Hiện nay, các cơ quan chức năng Việt Nam đã nhanh chóng vào cuộc: Bộ Công Thương, Bộ Ngoại giao, Bộ NN&MT triển khai nhiều biện pháp khẩn cấp nhằm ngăn chặn nguy cơ gián đoạn thương mại thủy sản vào Mỹ.

MMPA được xem phép thử để Việt Nam khẳng định bản lĩnh bước vào kỷ nguyên nghề cá minh bạch, toàn cầu hóa

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) khuyến nghị tăng đầu tư cho chương trình giám sát nghề cá, mở rộng lắp đặt thiết bị định vị và camera trên tàu, đồng thời hỗ trợ ngư dân chuyển đổi sang ngư cụ thân thiện với môi trường. VASEP cho rằng, đây cũng là cơ hội để nghề cá Việt Nam tiến gần hơn với chuẩn quốc tế. 

Nhiều chuyên gia ngành thủy sản thống nhất, thách thức của MMPA có thể trở thành “cú hích” để nghề cá Việt Nam chuyển mình theo hướng hiện đại, minh bạch, thân thiện với môi trường. Tuân thủ các tiêu chuẩn này, nghề khai thác có trách nhiệm hơn, giảm tác động đến hệ sinh thái biển và góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ nền tảng sự phát triển bền vững.

Chuyên gia ở các tổ chức quốc tế như WWF, FAO và USAID cũng nhận định, đây là thời điểm để Việt Nam chuẩn hóa dữ liệu nghề cá, mở rộng các chứng nhận quốc tế như MSC, thúc đẩy khai thác IUU-free và định vị hình ảnh quốc gia về “hải sản bền vững và có trách nhiệm”. Cho nên, MMPA cũng là phép thử để Việt Nam khẳng định bản lĩnh bước vào kỷ nguyên nghề cá minh bạch, toàn cầu hóa.