Xuất khẩu cá tra: để “mỏ vàng” hết loạn

Ảnh minh họa: chế biến cá tra xuất khẩu

* Chuyện ngồi lại với nhau đã bàn hơn một thập niên qua, đến nay vẫn là “mạnh ai nấy làm”?

- Vì không tổ chức được liên kết trên bình diện toàn ngành nên để vượt qua sự kiểm tra gắt gao của khách hàng, nhiều doanh nghiệp (DN) lớn đã tự đứng ra tổ chức chuỗi liên kết của mình bằng việc mở rộng đầu tư đến những khâu đầu tiên của chuỗi sản xuất: sản xuất giống và nuôi cá. Nhưng chỉ có số ít DN làm được. Hầu hết DN có trang trại kiểu này cũng chỉ đáp ứng được vài chục phần trăm nhu cầu nguyên liệu của mình. Và, chuyện cạnh tranh giữa các chuỗi với nhau lại xảy ra, cạnh tranh chủ yếu bằng hạ giá.

Chỉ có liên kết theo chuỗi với quy mô toàn ngành mới tránh được chuyện này. Trong đó DN là mắt xích chủ yếu có vai trò dẫn dắt và hỗ trợ nông dân. Liên kết theo chuỗi không chỉ để giải quyết vấn đề chu kỳ giá và sản lượng mà còn phù hợp với yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, đảm bảo thực hiện các tiêu chuẩn quốc tế về an toàn vệ sinh, bảo vệ môi trường, bảo đảm cho phát triển bền vững.

Trong sản xuất nông nghiệp không một DN đơn lẻ nào có khả năng giải quyết các vấn đề như: giá và sản lượng thay nhau đảo chiều, các vấn đề an toàn vệ sinh, môi trường, phát triển thị trường.... Cá hồi Na Uy, cá hồi Chile, chuối Ecuador, rượu vang Pháp... là những câu chuyện thành công chúng ta cần tham khảo.

Na Uy đã ban hành luật quy định về việc thành lập Hội đồng xuất khẩu thủy sản (NSEC) để phối hợp và tập trung nguồn lực thực hiện các hoạt động xúc tiến thương mại, quảng bá, phát triển thị trường chung cho cá hồi, những hoạt động vượt quá khả năng của một hay một số DN, nhưng không thể thực hiện bằng cơ chế hành chính của chính quyền.

* Thời kỳ bà vừa là thứ trưởng Bộ Thủy sản vừa kiêm chủ tịch Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản VN (VASEP) thì thuận lợi hơn trong việc tổ chức này. Vì sao không làm được?

- Hồi đó tôi đã gửi một đoàn sang Na Uy học hỏi cách làm của họ. Chúng tôi cũng đã đề xuất xây dựng quỹ phát triển thị trường thủy sản bằng sự đóng góp của DN dưới sự bảo trợ và giám sát của Nhà nước. Đã có ba bộ đồng ý và đồng gửi văn bản trình Chính phủ... Nhưng sau đó có ý kiến chỉ đạo rằng cơ chế đóng góp của quỹ phát triển thị trường là tự nguyện chứ không quy định như nghĩa vụ. Do không có cơ chế phù hợp nên quỹ này hình thành mà hầu như không triển khai được các hoạt động phát triển thị trường.

* Vậy đâu là cách giải quyết cho tình trạng hiện nay?

- Hiện nay có hai hội mang quy mô toàn quốc nhưng hầu như không có sự liên kết phối hợp với nhau. Hội Nghề cá VN tập hợp người sản xuất nguyên liệu là nông dân, ngư dân... Còn VASEP thì tập hợp những DN hoạt động xuất khẩu. Về quản lý nhà nước cũng có quá nhiều cơ quan, đơn vị cùng quản... một con cá. Các sở nhiều lần kêu về chuyện chồng chéo chức năng, nhiệm vụ, trách nhiệm và quản lý cắt khúc.

Cũng vì quá bức xúc nên mới thành lập ban điều hành cá tra do bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn đứng đầu, chủ tịch hoặc phó chủ tịch các tỉnh sản xuất cá tra làm ủy viên. Tổng cục Thủy sản còn mất khá nhiều thời gian xây dựng dự thảo nghị định để quản lý cá tra. Nhưng cơ chế hành chính làm sao điều hành được thị trường? Ngành sản xuất đã lên tới quy mô 2 tỉ USD nhưng sản xuất không ổn định, giá cả lên xuống thất thường, hình ảnh trên thị trường bị méo mó... những cái đó đều bắt nguồn từ nội tại mà khâu tổ chức yếu là nguyên nhân quan trọng.

Riêng với thủy sản, cần tiến tới thành lập các hội sản phẩm được tổ chức theo chuỗi sản xuất, có cơ chế đóng góp để đưa quỹ phát triển thị trường trở lại hoạt động. Tất cả DN xuất khẩu thủy sản đều phải tuân thủ nghiêm quy chế của tổ chức này. Trước mắt thực hiện với cá tra sau đó mở rộng ra các sản phẩm thủy sản, rồi tùy tình hình phát triển sang một số sản phẩm nông nghiệp...

Có rất nhiều vấn đề từ nhỏ đến rất lớn liên quan đến cá tra mà hội có thể làm với sự hỗ trợ của quỹ phát triển thị trường như: thống nhất tên gọi trên tất cả thị trường, thực hiện các chiến dịch quảng bá để thay đổi hình ảnh, tiến tới thực hiện các tiêu chuẩn kỹ thuật chung, xây dựng thương hiệu chung cho cá tra VN, thống nhất sách lược, chiến lược cho từng thị trường cụ thể, thống kê số liệu sản xuất và đầu tư, xây dựng kế hoạch phát triển.

Có người nước ngoài đã bảo rằng “cá tra là mỏ vàng của VN”. Nó sẽ không còn là vàng nếu tình trạng sản xuất và xuất khẩu cá tra loạn như thế này mãi. Không làm được thì nông dân không ngóc đầu lên nổi.

Giá cá sẽ không nhảy múa nếu các DN cùng cam kết thực hiện những quy tắc chung vì lợi ích của toàn ngành sản xuất, chẳng hạn điều chỉnh giảm sản lượng hoặc thống nhất giá bán trên sản phẩm cơ bản có sản lượng lớn nhất (cá tra philê). Các hiệp hội trên thế giới đều làm thế.

Ở nước ta, nơi cung cấp cá tra lớn nhất, giảm sản lượng hoặc thống nhất giá bán sản phẩm cơ bản chỉ có thể thực hiện khi tất cả nhà sản xuất đồng lòng cam kết và có chế tài phù hợp khi không thực hiện. Nhà nước không thể can thiệp vào vấn đề giá nhưng có thể hỗ trợ, bảo trợ để chế tài được thực hiện.