Tôm cá và gà, heo, bò con nào lớn nhanh hơn?

Nhưng đó là một phép so sánh sai hệ quy chiếu.

Con người không cần một con vật tạo ra 1 kg protein. Một trại sản xuất hàng nghìn con cùng lúc. Vì vậy, muốn so sánh tốc độ tạo protein giữa bò, heo, gà, cá và tôm, cần đưa tất cả về cùng một đơn vị.

Có thể đặt một câu hỏi đơn giản:

Nếu mỗi hệ thống cùng tạo ra 1 tấn sinh khối vật nuôi thu hoạch, loài nào tạo ra protein ăn được nhanh nhất?

Khi đưa tất cả về cùng 1 tấn, thứ hạng thay đổi

Lượng protein thực phẩm tạo ra không bằng trọng lượng sống. Một phần cơ thể là xương, đầu, da, nội tạng và các phần không được sử dụng trực tiếp làm thịt. Trong phần ăn được cũng chỉ khoảng 18-22% là protein.

Vì vậy có thể tính gần đúng:

Protein ăn được = Sinh khối tăng thêm × tỷ lệ phần ăn được × hàm lượng protein

Sau đó chia cho thời gian một chu kỳ nuôi để biết tốc độ tạo protein.

Hay diễn đạt theo cách trực quan hơn: với cùng một công suất tương đương 1 tấn sinh khối thu hoạch, để tạo thêm 1 kg protein ăn được, gà cần khoảng 0,3 ngày, tôm 0,8 ngày, heo 1,7 ngày, cá khoảng 3,4 ngày và bò hơn 7 ngày.

Đây không phải thời gian để “một con vật tạo 1 kg protein”, mà là một chỉ số chuẩn hóa để so tốc độ sản xuất giữa các hệ thống có kích thước vật nuôi hoàn toàn khác nhau.

Vì sao gà nhanh nhất?

Gà công nghiệp kết hợp được ba lợi thế cùng lúc.

• Thứ nhất là vòng đời cực ngắn. Một lứa gà thịt hiện đại có thể đạt trọng lượng xuất bán chỉ sau khoảng 5-7 tuần.

• Thứ hai là tỷ lệ phần cơ thể trở thành thực phẩm khá cao.

• Thứ ba, quá trình chọn giống qua nhiều thế hệ đã đưa tốc độ tăng trưởng và khả năng chuyển hóa thức ăn của gà đến mức rất cao.

Do đó, nếu câu hỏi chỉ là bao nhiêu protein thực phẩm được tạo ra trong một khoảng thời gian, gà rất khó bị đánh bại.

Điều bất ngờ nằm ở tôm

Nếu nhìn một cá thể, tôm chắc chắn đứng cuối.

Một con tôm thương phẩm chỉ nặng vài chục gram. Mỗi ngày nó chỉ tăng một phần rất nhỏ so với một con gà, heo hay bò.

Nhưng điều quan trọng là tôm không cần lớn đến hàng kilogram.

Từ postlarvae chỉ vài milligram, tôm thẻ có thể đạt 20–30 g sau khoảng ba tháng. Phần lớn khối lượng mới của nó được hình thành ngay trong một chu kỳ rất ngắn.

Tỷ lệ thịt sau khi bỏ đầu và vỏ cũng tương đối cao. Vì vậy, khi bỏ kích thước cá thể ra khỏi phép so sánh và chuẩn hóa về cùng lượng sinh khối thu hoạch, tôm nhảy từ vị trí tưởng như cuối bảng lên gần đầu bảng.

Đây chính là nghịch lý thú vị nhất của thủy sản:

Tôm lớn rất chậm tính bằng gram/con/ngày, nhưng hệ thống tôm có thể tạo sinh khối rất nhanh.

Cá không nhanh bằng tôm nhưng có một lợi thế khác

Cá tra cần khoảng 6-8 tháng để đạt trọng lượng thương phẩm. Nếu chỉ tính phần phi lê, tỷ lệ thu hồi khoảng một phần ba trọng lượng sống làm lượng protein cuối cùng giảm đáng kể.

Do đó, trong phép tính thuần túy về tốc độ tạo protein, cá tra không đứng cao như tôm.

Nhưng cá lại có một lợi thế mà bảng trên chưa phản ánh: mật độ sinh khối cực lớn trên diện tích mặt nước.

Ao cá tra sâu vài mét có thể tạo ra hàng trăm tấn cá mỗi hecta. Vì vậy nếu đổi hệ quy chiếu lần nữa, từ “protein trên một tấn công suất” sang protein trên một hecta mỗi năm, thủy sản bắt đầu thể hiện lợi thế rõ rệt so với nhiều vật nuôi trên cạn.

Bò tăng trọng nhanh nhưng protein lại được tạo chậm

Một con bò có thể tăng hàng trăm gram đến hơn 1 kg mỗi ngày. Đây là con số lớn nhất trong nhóm.

Nhưng để có một con bò 450-500 kg phải mất nhiều tháng đến hơn một năm tùy hệ thống sản xuất. Tốc độ tăng trọng tuyệt đối cao không bù được chu kỳ sinh học dài.

Đây là lý do nhìn vào ADG dễ gây nhầm lẫn.

Gram tăng trọng mỗi ngày cho biết một cá thể lớn nhanh đến đâu, nhưng không cho biết một hệ thống quay vòng protein nhanh đến đâu.

Heo cũng tương tự nhưng ở mức nhẹ hơn. Heo có tốc độ tăng trọng tuyệt đối rất cao, song chu kỳ khoảng 5-6 tháng khiến tốc độ tạo protein chuẩn hóa vẫn thấp hơn gà và tôm.

Vì sao cá và tôm có thể tăng trưởng hiệu quả?

Một phần câu trả lời nằm ở sinh lý.

Bò, heo và gà phải dành năng lượng để duy trì thân nhiệt. Cá và tôm là động vật biến nhiệt nên không phải sử dụng nhiều năng lượng thức ăn cho quá trình này.

Sống trong nước cũng giúp cơ thể được nâng đỡ, giảm yêu cầu phát triển bộ khung chống trọng lực giống động vật lớn trên cạn.

Cá và tôm còn thải phần lớn nitơ trực tiếp qua mang dưới dạng ammonia thay vì phải chuyển hóa hoàn toàn thành urê như động vật có vú hoặc acid uric như gia cầm. Điều này cũng giúp tiết kiệm một phần năng lượng trao đổi chất.

Những lợi thế đó góp phần giải thích vì sao FCR của nhiều loài thủy sản thấp.

Nhưng chúng không có nghĩa thủy sản không tốn năng lượng. Cá và tôm vẫn phải tiêu hao cho bơi lội, tiêu hóa, hô hấp, miễn dịch và đặc biệt là điều hòa ion, nước trong cơ thể.

Tốc độ không đồng nghĩa với hiệu quả thức ăn

Đây là điểm cần tách riêng.

Một hệ thống có thể tạo protein nhanh nhưng chưa chắc sử dụng tài nguyên hiệu quả nhất.

Tôm có FCR khoảng 1,2-1,5 trong điều kiện tốt, nhưng thức ăn thường chứa hàm lượng protein cao. Gà cũng có FCR rất thấp nhưng khẩu phần khác hoàn toàn. Bò có FCR cao, song lại có khả năng biến cỏ và phụ phẩm cellulose mà con người không ăn được thành protein thực phẩm.

Vì vậy không thể lấy 1 kg thức ăn tôm, 1 kg thức ăn gà và 1 kg cỏ bò rồi coi chúng giống nhau.

Muốn đánh giá hiệu quả tài nguyên, phải xét thêm lượng protein trong thức ăn, nguồn nguyên liệu, tỷ lệ phần ăn được và khả năng giữ protein.

Còn nếu câu hỏi chỉ là tốc độ tạo ra protein, thời gian chu kỳ và lượng protein thu được mới là hai biến số chính.

Tôm còn có một lợi thế mà bảng 1 tấn chưa tính tới

Giả sử một hệ thống tôm có thể quay 3 vụ một năm trong khi một hệ thống cá chỉ khoảng 1-2 vụ và bò cần hơn một năm cho một chu kỳ, khoảng cách tiếp tục được mở rộng.

Ngoài ra, hàng trăm con tôm có thể tồn tại trên một mét vuông ao nuôi thâm canh.

Thủy sản còn khai thác cả chiều sâu của cột nước thay vì chỉ sử dụng mặt đất.

Vì vậy có thể hình dung ba tầng so sánh:

Cấp cá thể: bò và heo tăng nhiều gram nhất mỗi ngày.

Cấp một lượng sinh khối chuẩn hóa: gà và tôm tạo protein nhanh nhất.

Cấp diện tích và thời gian: thủy sản có thêm lợi thế rất lớn từ mật độ và không gian ba chiều.

Ba kết quả tưởng như mâu thuẫn nhưng thực chất đều đúng vì chúng trả lời ba câu hỏi khác nhau.

Vậy loài nào tạo protein nhanh nhất?

Nếu mục tiêu chỉ là trả lời tốc độ tạo protein ăn được từ một công suất sinh khối tương đương, thứ tự gần đúng là:

Gà → Tôm → Heo → Cá → Bò.

Gà thắng nhờ một vòng đời cực ngắn.

Tôm đứng ngay phía sau nhờ đi từ một cơ thể rất nhỏ đến kích thước thương phẩm chỉ trong khoảng ba tháng.

Heo tăng trọng mạnh nhưng mất nhiều thời gian hơn.

Cá cần nhiều tháng và tỷ lệ phần thịt thu hồi làm tốc độ protein giảm.

Bò có tốc độ tăng trọng cá thể lớn nhất nhưng vòng đời quá dài khiến tốc độ quay vòng protein thấp nhất trong nhóm.

Điều thú vị nhất vì vậy không phải là một con tôm lớn nhanh hơn một con bò.

Điều ngược lại mới đúng.

Một con tôm lớn chậm hơn bò hàng nghìn lần nếu tính bằng gram mỗi ngày, nhưng khi bỏ kích thước cá thể ra khỏi phép tính, hệ thống nuôi tôm lại có thể tạo ra protein nhanh hơn nhiều.

Đó chính là lý do khi đánh giá tương lai của nguồn protein, chúng ta không thể chỉ hỏi “con nào lớn nhanh?” mà phải hỏi “cả hệ thống tạo ra protein nhanh đến mức nào?”

Nhìn từ thủy sản: Một trong những nguồn protein hiệu quả nhất hiện nay

Nếu chỉ nhìn vào tốc độ tăng trọng của từng con vật, cá và đặc biệt là tôm không có lợi thế. Nhưng khi đặt chúng vào đúng hệ quy chiếu của một hệ thống sản xuất thực phẩm, thủy sản lại nổi lên như một trong những nguồn protein rất đáng chú ý.

• Lợi thế đầu tiên là chất lượng protein cao. Cá và tôm cung cấp đầy đủ các axit amin thiết yếu, có khả năng tiêu hóa tốt và đồng thời mang theo nhiều vi chất quan trọng. Nhiều loài cá còn cung cấp EPA và DHA, hai dạng omega-3 có giá trị dinh dưỡng cao mà phần lớn nguồn protein trên cạn không có ở mức tương đương.

• Lợi thế thứ hai là thời gian tạo sinh khối tương đối ngắn. Tôm thẻ có thể đạt kích cỡ thương phẩm sau khoảng ba tháng, trong khi nhiều loài cá nuôi thương phẩm chỉ cần vài tháng đến dưới một năm. So với chu kỳ dài của động vật lớn trên cạn, đây là lợi thế rất lớn về tốc độ quay vòng vốn, khả năng tổ chức nhiều vụ nuôi và tốc độ đáp ứng nhu cầu thị trường.

• Lợi thế thứ ba, và có lẽ cũng là điểm đặc biệt nhất của thủy sản, nằm ở năng suất trên một đơn vị không gian. Trong ao nuôi, người sản xuất không chỉ khai thác diện tích mặt nước mà còn sử dụng cả thể tích cột nước. Một mét vuông ao có thể đồng thời chứa hàng chục kilogram sinh khối cá hoặc hàng trăm cá thể tôm trong các hệ thống thâm canh. Với cá tra, năng suất có thể đạt hàng trăm tấn trên mỗi hecta mỗi vụ; với tôm thẻ, nhiều mô hình thâm canh có thể quay nhiều vụ trong năm.

Điều này tạo ra một đặc điểm rất khác so với chăn nuôi trên cạn: một cá thể nhỏ nhưng cả quần thể có thể tạo sinh khối với tốc độ rất lớn.

Nếu nhìn đồng thời cả ba tiêu chí - protein chất lượng cao, chu kỳ sản xuất tương đối ngắn và năng suất sinh khối lớn trên diện tích nhỏ - cá và tôm nằm trong nhóm nguồn protein có hiệu quả rất cao của hệ thống thực phẩm hiện đại.

Đây cũng là lý do nuôi trồng thủy sản ngày càng giữ vai trò lớn hơn trong nguồn cung thực phẩm toàn cầu. Sự phát triển của ngành không đơn thuần đến từ việc sản xuất được nhiều cá hay nhiều tôm hơn, mà từ khả năng tạo một lượng lớn protein chất lượng cao trong thời gian tương đối ngắn và trên không gian sản xuất hạn chế.

Tuy nhiên, chính lợi thế mật độ cao này cũng đặt ra yêu cầu quản lý khắt khe hơn. Khi nhiều sinh khối được tập trung vào một thể tích nước nhỏ, lượng thức ăn, nhu cầu oxy và chất thải nitơ cũng tập trung theo. Hiệu quả sinh học của cá và tôm chỉ thực sự trở thành hiệu quả sản xuất khi người nuôi kiểm soát tốt FCR, tỷ lệ sống, chất lượng nước, dịch bệnh và chất thải.

Vì vậy, câu chuyện của thủy sản không chỉ là nuôi được nhiều hơn, mà là làm sao biến lợi thế sinh học tự nhiên của cá và tôm thành nhiều protein hơn trên mỗi kilogram thức ăn, mỗi mét vuông ao và mỗi ngày sản xuất.

Đó có lẽ mới là lợi thế lớn nhất của thủy sản trong cuộc đua protein toàn cầu.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. FAO – The State of World Fisheries and Aquaculture 2024 (SOFIA 2024)

2. Fry et al. (2018) – “Feed conversion efficiency in aquaculture: do we measure it correctly?” - Environmental Research Letters

3. FAO – Nutritional and environmental benefits of aquatic food consumption