Kháng kháng sinh và nuôi trồng thủy sản

Sự lây lan kháng kháng sinh (AMR) đã được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phân loại là một trong những mối đe dọa chính đối với dân số thế kỷ 21. Nó có thể trở thành nguyên nhân hàng đầu gây tử vong, vượt quá ung thư, năm 2050 sẽ có hơn 10 triệu người tử vong hàng năm do kháng kháng sinh.

Sự phát triển của kháng kháng sinh giới hạn hiệu quả của việc điều trị các bệnh do vi khuẩn bằng kháng sinh ở người và các loài thủy sản nuôi. Ảnh: barlavento.pt

Kháng kháng sinh xảy ra khi một vi sinh vật phát triển đề kháng với các tác nhân kháng khuẩn. Nó là một quá trình tự nhiên, do dư lượng thuốc kháng sinh bị lạm dụng của con người. Kháng thuốc có thể có được chuyển giao thông qua đột biến di truyền và chuyển gen ngang giữa các quần thể vi sinh vật.

Trên toàn cầu khoảng 70% thuốc kháng sinh được sử dụng trong chăn nuôi và 30% trong y học của con người. Trong đó có tới 80% kháng sinh tiêu thụ không được chuyển hóa và nó lại được cơ thể bài tiết ra môi trường. Kháng sinh tồn dư này sau đó xâm nhập vào hệ thống xử lý nước thải, vào mặt đất hoặc nước ngầm sau đó tương tác với vi khuẩn của môi trường, dẫn đến việc lựa chọn các chủng vi khuẩn kháng kháng sinh. Con người có thể tiếp xúc với vi khuẩn kháng kháng sinh thông qua tiêu thụ thực phẩm, nước uống và tiếp xúc trực tiếp với môi trường.

Các nhà máy xử lý nước thải là các điểm nóng để chuyển gen ngang do mật độ vi khuẩn cao và sự giàu dinh dưỡng. Vi khuẩn kháng kháng sinh có thể được tìm thấy trong nước và trầm tích gần các chất thải từ các cơ sở xử lý nước thải công nghiệp cũng như các trang trại nuôi cá và tôm. Đáng kinh ngạc có tới 90% vi khuẩn trong nước biển có khả năng chống lại ít nhất một loại kháng sinh. 

Sự tăng trưởng nhanh chóng trong nuôi trồng thủy sản đi kèm với tăng cường sản xuất và tăng mật độ nuôi từ đó dẫn đến tăng nguy cơ bùng phát dịch bệnh, và để giảm thiểu dịch bệnh người nuôi thường sử thuốc kháng sinh. Có tới 75% thuốc kháng sinh được sử dụng trong nuôi trồng thuỷ sản có thể được thải ra môi trường xung quanh. Sự giải phóng kháng sinh trong môi trường thủy sản góp phần làm tăng nguy cơ kháng kháng sinh trong hệ sinh thái. Kháng kháng sinh (AMR) cả trong vi khuẩn gây bệnh và không gây bệnh dẫn đến giảm hiệu quả điều trị của các bệnh nghiêm trọng như viêm phổi, lao và nhiễm trùng đường tiêu hóa trên người.

Các gen AMR có thể xuất hiện trên các trang trại cá ngay cả khi không sử dụng kháng sinh. Jing Wang của Đại học Đại Liên tại Trung Quốc đã xuất bản một bài báo vào năm 2017 có tên là “Sử dụng bột cá gây ra sự lan truyền kháng kháng sinh trong trầm tích nuôi trồng thủy sản.” Các tác giả đã thử nghiệm năm loại bột cá thương mại tại Trung Quốc và tìm thấy 132 mẫu mang gen kháng kháng sinh, 8 loại bột cá từ Nga và 95 trong bột cá từ Trung Quốc. Trong các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, các gen  này cũng được phân lập từ vi khuẩn trầm tích, cho thấy sự truyền ngang từ vi khuẩn trong bột cá sang vi khuẩn trầm tích. Các tác giả cho rằng cần phải nỗ lực để loại bỏ các gen AMR khỏi bột cá trước khi sử dụng trong các loại thức ăn thủy sản.

Hiện nay có rất ít lựa chọn thay thế cho thuốc kháng sinh để điều trị các bệnh trong nuôi trồng thủy sản thâm canh. Do đó việc áp dụng các phương pháp phòng ngừa dịch bệnh là điều cần thiết để giảm việc sử dụng kháng sinh. Các phương pháp để tăng sức đề kháng của tôm/cá nuôi đối với dịch bệnh bao gồm sử dụng thức ăn dinh dưỡng tối ưu và thực hành cho ăn tốt, giảm thiểu căng thẳng, kích thích hệ miễn dịch với chất kích thích miễn dịch như nấm men và β ‐ glucan,  và sử dụng vaccine, đồng thời lựa chọn chủng tôm/cá kháng bệnh. Tăng cường an toàn sinh học, cải thiện các phương pháp phát hiện và chuẩn đoán bệnh, tuân thủ các chứng nhận nuôi trồng thủy sản tốt trong đó quan trọng nhất là việc xử lý kỹ nguồn nước cấp và sử dụng men vi sinh. Để kiểm soát các mầm bệnh vi khuẩn có thể sử dụng phụ gia bổ sung vào thức ăn tôm/cá như: tinh dầu hạt chà là, tinh dầu quế, tinh dầu vỏ cam, xuyên tâm liên, Polysaccharide từ nhộng tằm hay rong sụn đỏ...

Việc giảm sử dụng kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản phải trở thành một xu hướng tất yếu. Nhìn chung, việc sử dụng kháng sinh ở các nước phát triển được quy định khá tốt. Tuy nhiên, ở nhiều nước sản xuất thủy sản lớn, việc điều tiết và thực thi các chứng nhận tiêu chuẩn khá yếu và không đủ. Rõ rang việc quản lý sử dụng kháng sinh cần sự nhất quán và chung tay của doanh nghiệp nhà sản xuất và cả người tiêu dùng.

John A. Hargreaves/TWAS