'Cuộc chiến cá thịt trắng' đẩy cá tra Việt Nam ra khỏi EU, Mỹ

Ông Nguyễn Tiến Thông, Trợ lý Giáo sư Kinh tế học ứng dụng và Nghiên cứu Tiếp thị tại Đại học Nam Đan Mạch cho biết, với sự tương đồng về kết cấu và mùi vị so với các loài cá thịt trắng khác như cá tuyết cod, cá lưỡi trâu (sole fish), cá tuyết haddock và cá minh thái, nhưng với giá thấp hơn nhiều, cá tra từ các nước Đông Nam Á đã nhanh chóng trở thành một lựa chọn cạnh tranh ở Mỹ và EU.

Tuy nhiên, ông Thông cũng là một nhà nghiên cứu của Công ty Phân tích Syntesa, chuyên nghiên cứu về giá và sự ưa thích của người tiêu dùng về thủy sản, cho biết sự phát triển của cá tra ở thị trường Mỹ và EU đã bị ngăn chặn bởi các rào cản thị trường do các đối thủ cạnh tranh trong ngành và báo cáo sai lệch của các phương tiện thông tin đại chúng.

XK cá tra của Việt Nam vào năm 2017 đạt 1,78 tỷ USD (1,43 tỷ EUR), tăng 4,3% so với năm 2016. Nhưng giá trị XK sang Hoa Kỳ và EU giảm lần lượt là 11% và 22,3%.

Ba "cuộc chiến" chống lại cá tra

Các chuyên gia thủy sản châu Âu và Việt Nam đã cùng nhau tạo ra một thuật ngữ mới cho các chiến dịch xung quanh cá tra, gọi chúng là "cuộc chiến cá thịt trắng".

Lần đầu là vào đầu năm 2017, khi một đoạn truyền hình trên kênh Cuatro của Tây Ban Nha tuyên bố nuôi cá tra đã gây ô nhiễm đồng bằng sông Cửu Long. Hai tuần sau đó, đại lý bán lẻ khổng lồ Pháp Carrefour đã quyết định ngưng bán cá tra Việt Nam tại tất cả các cửa hàng ở Bỉ, Pháp và Tây Ban Nha. Carrefour đưa ra quyết định vì "những nghi ngờ liên quan đến những tác động tiêu cực mà các trang trại cá tra gây ra đối với môi trường".

Hội đồng Quản lý Nuôi trồng Thủy sản đã phản ứng lại động thái của Carrefour với một tuyên bố khẳng định sự thật không ủng hộ quyết định của cá Carrefour và VASEP đã lặp lại rằng báo cáo của Cuatro cung cấp thông tin sai lệch. 20 nhà XK cá tra hàng đầu của Việt Nam đã cùng hợp tác để tạo ra một quỹ phát triển thị trường vào tháng 6/2017. Tuy nhiên, các biện pháp này dường như không có hiệu quả trong việc ngăn chặn tác động tiêu cực đến tiêu thụ cá tra.

Tuy nhiên, ông Thông lập luận rằng "cuộc chiến cá thịt trắng" bắt đầu vào đầu năm 2000, và bắt đầu ở Hoa Kỳ. Trong năm đó, khoảng 90% cá da trơn NK vào Mỹ là từ Việt Nam. Cảm thấy bị đe dọa, những người nuôi và người bán buôn cá da trơn Mỹ bắt đầu một chiến dịch nhằm hạn chế NK cá tra Việt Nam vào thị trường này.

Trong nhiều năm, cá tra phải chịu thuế chống bán phá giá cao của chính phủ Hoa Kỳ và đẩy mạnh việc kiểm tra. Sau một cuộc tranh luận chính trị kéo dài, vào tháng 8/2017, Cơ quan Thanh tra và An toàn thực phẩm Hoa Kỳ (FSIS) thuộc Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ bắt đầu thanh tra toàn bộ cá tra NK. Chỉ vài tháng sau khi đưa ra quyết định, chỉ có 2 trong số 14 nhà XK cá tra của Việt Nam XK cá tra sang Mỹ với giá trị đáng kể.

Tại EU, ông Thông cho biết, cuộc chiến chống lại cá tra bắt đầu vào cuối năm 2010, khi Quỹ Bảo vệ Động vật Hoang dã Thế giới đặt loài cá này vào "danh sách đỏ", tạo ra thương hiệu một cách không hiệu quả đối với người tiêu dùng có ý thức về môi trường. Những nỗ lực mà thông báo gọi là "cuộc chiến " thứ hai được thực hiện sau khi loài cá này trở thành một loài cá thay thế đáng kể cho các loài cá trắng khác được nuôi ở nhiều nước châu Âu.

Một vài năm sau, WWF đã đảo ngược lộ trình nuôi cá tra, ủng hộ tất cả sản phẩm cá tra Việt Nam sản xuất được chứng nhận của Hội đồng Quản lý Nuôi trồng thủy sản.

Các cuộc tranh luận thêm đã được bắt đầu vào năm 2011 khi Thành viên của Nghị viện Châu Âu Struan Stevenson, phó chủ tịch Ủy ban Nghề cá của Nghị viện châu Âu, đã đưa ra thông tin về môi trường, xã hội và an toàn cá tra trong thời gian diễn ra Nghị viện Châu Âu.

Đáp lại, VASEP đã mời ông Stevenson đến Việt Nam trong một chuyến đi tìm hiểu thực tế.

Sau chuyến công tác, Stevenson đã phát hiện ra một ngành công nghiệp mới năng động, đáp ứng các tiêu chuẩn vệ sinh và tiêu chuẩn đẳng cấp thế giới và sản xuất ra một sản phẩm có chất lượng với điều kiện tiên quyết.

Tuy nhiên, các tuyên bố tiêu cực liên tục về vấn đề an toàn và vấn đề môi trường của cá tra ở thị trường EU đã ảnh hưởng đến hình ảnh cá tra và phá huỷ danh tiếng của ngành công nghiệp này. Và kết quả là nhiều sản phẩm cá tra từ Việt Nam thường bị người tiêu dùng EU xem là có chất lượng thấp và không an toàn.

Ông Thông cho biết các trại nuôi và nhà máy chế biến cá tra ở Việt Nam hiện đang được giám sát chặt chẽ và đầy đủ, với tất cả sản phẩm cá tra XK vào EU và Hoa Kỳ là từ các công ty lớn và có giấy phép. Với tính chất mở của hệ thống sản xuất ao nuôi ở đồng bằng sông Cửu Long, cá tra có thể tiếp xúc với một loạt các chất gây ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên, không một loại chất nào trong số những chất gây ô nhiễm này tích lũy trong cá tra đến mức gây lo ngại về độ an toàn.

Trong một tuyên bố gần đây nhất liên quan đến sức khoẻ ở EU trên phương tiện truyền thông, một nhóm các nhà khoa học thuộc Đại học Wageningen ở Hà Lan tiến hành một đánh giá rủi ro độc hại để đánh giá mức độ an toàn của việc ăn cá tra. Ông Thông cho biết, đánh giá này không tìm ra bằng chứng ủng hộ bất kỳ tuyên bố bất lợi nào trước đó.

Các nhà khoa học cho biết, trong trường hợp bị nhiễm bẩn thuốc trừ sâu, có thể tiêu thụ lượng tối đa philê cá tra Việt Nam từ 3,4 đến 166,7 kg mỗi ngày mà không có bất kỳ tác dụng phụ nào, và trong trường hợp nhiễm chất bảo quản và kháng sinh, lượng tối đa là từ 0,613 đến 303 kg philê mỗi ngày.

Các phòng thí nghiệm độc lập ở Châu Âu cũng đã sàng lọc cá tra và phát hiện ra mức chất gây ô nhiễm rất thấp. Một đánh giá của Hà Lan cho thấy nồng độ một loạt các chất gây ô nhiễm trong cá tra thấp hơn so với ở cá hoang dã nào và cá hồi trout và cá hồi nuôi salmon ở EU. Một nghiên cứu riêng của Italy cho thấy chất lượng của các mẫu được phân tích là "tốt" và nằm trong phạm vi bình thường được tìm thấy ở cá có nguồn gốc ở Châu Âu.

Theo FAO, dù có bằng chứng này, Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu dường như đang tiếp tục cuộc chiến đối với cá tra Việt Nam. Tháng 9/2017, Bộ Thương mại Hoa Kỳ quyết định tăng thuế chống phá giá cá tra philê đông lạnh của Việt Nam lên mức 2,39 USD/kg trong lần xem xét lần thứ 13 về thuế chống bán phá giá, cao gấp ba lần mức thuế trước. Ngoài ra, kể từ ngày 2/8/2017, FSIS đã thanh tra từng lô hàng cá da trơn NK vào Mỹ. Kết quả là tổng lượng cá da trơn NK vào Mỹ giảm 18% trong nửa đầu năm 2017.

Theo FAO, XK sang EU còn lớn hơn, với mức giảm 25% lượng cá tra NK trong 6 tháng đầu năm 2017. NK philê đông lạnh giảm 27% về khối lượng xuống còn 38.500 tấn, trong khi giá NK trung bình tăng 2.7%.

Thị trường đứng đầu là Trung Quốc với giá trị cá tra NK đạt 420 triệu USD (338 triệu EUR) từ Việt Nam trong năm 2017, tăng 37% so với năm trước. XK cá da trơn của Trung Quốc sang Hoa Kỳ tăng 24% trong nửa đầu năm 2017.

Việt Nam cũng tăng XK cá tra sang các nước châu Á khác, đặc biệt là Thái Lan với khối lượng 13.800 tấn trong 6 tháng đầu năm 2017. XK sang Ấn Độ tăng 81% lên 4.500 tấn trong kỳ. XK sang Nhật Bản cũng đã tăng hơn 30% lên 5.500 tấn so với cùng kỳ năm ngoái.

Theo FAO, Mỹ Latinh nổi lên như là thị trường lớn nhất cho cá tra của Việt Nam. Trong nửa đầu năm 2017, NK cá tra đông lạnh vào Mỹ Latinh tăng 15% so với nửa đầu năm 2016, đạt 75.000 tấn philê đông lạnh và đông lạnh nguyên con. Trong nhóm philê đông lạnh, Brazil vượt qua Mexico trở thành nhà NK lớn nhất với mức tăng 22%. Và đáng chú ý là giá NK trung bình tăng 39% đối với cá nguyên con đông lạnh và 7% đối với philê đông lạnh.