Thuốc gây mê tự nhiên cho cá

Bài viết này so sánh và đánh giá thuốc gây mê hóa học và thuốc gây mê tự nhiên từ thảo dược được sử dụng cho cá.

Gây mê cá
Gây mê là sự ức chế các chức năng của một bộ phận hoặc toàn bộ cơ thể

Gây mê là gì, tại sao phải gây mê?

Gây mê là sự ức chế các chức năng của một bộ phận hoặc toàn bộ cơ thể gây ra bởi một tác nhân dược lý tự nhiên hoặc tổng hợp. Thuốc gây mê cho cá có thể được sử dụng để an thần, giảm căng thẳng, giảm thiểu những thay đổi sinh lý. Sử dụng trong quá trình vận chuyển, sinh sản, thậm chí là trợ tử cho cá. Hầu hết cá gặp phải chất gây mê vào một thời điểm nào đó trong đời vì những lý do đã nêu trên.

Do những tác hại tiềm ẩn của thuốc gây mê hóa học, thuốc gây mê từ thảo dược được tìm kiếm ngày càng tăng sử dụng cho thủy sản. Thuốc gây mê thảo dược được coi là an toàn, do thành phần tự nhiên, không gây ra bất kỳ tác dụng phụ nào, không có đặc tính gây ung thư và không tích tụ trong các mô. Bài viết này so sánh và đánh giá thuốc gây mê hóa học và thuốc gây mê tự nhiên từ thảo dược được sử dụng cho cá.

Có khoảng 30.000 loài cá khác nhau. Lớp cá xương chiếm gần 96% trong số này. Vì thế, hầu hết các nghiên cứu về gây mê đều được thực hiện với cá có xương. Ở mức độ thấp hơn, cá mập hay các loài có xương mềm như cá đuối và một số loài tương tự cũng được sử dụng trong các nghiên cứu.

Cá koiThuốc gây mê tự nhiên từ thảo dược được sử dụng cho cá. Ảnh: Tép Bạc

Thuốc gây mê tốt

Tiêu chí để lựa chọn một loại thuốc gây mê lý tưởng cho cá bao gồm: dễ sử dụng, không độc hại, không ảnh hưởng đến sinh vật và môi trường, hiệu quả kinh tế, có tác dụng nhanh cùng với sự bài tiết và phục hồi nhanh chóng và không tạo ra dư lượng trong vật chủ. Ngoài ra, thuốc gây mê này phải cho thấy hiệu quả đầy đủ ở liều lượng thấp, phải có chi phí thấp và dễ dàng mua được.

Liều tối ưu của thuốc gây mê cá phụ thuộc vào loài, kích cỡ cá, các yếu tố môi trường và quy trình thực hiện. Thời gian cá vào thuốc mê không quá 3 phút, thời gian hết thuốc mê không quá 5 phút. Sự phục hồi sau khi gây mê có thể được quan sát thấy khi cá được thả trở lại vùng nước không có thuốc. Các dấu hiệu chính là chuyển động của nắp mang, chuyển động bơi lội và giữ được thăng bằng.

So sánh các chất gây mê hóa học và tự nhiên

Các chất gây mê tổng hợp thường được sử dụng trên cá là MS-222 (Tricaine methanesulfonate), benzocaine, isoeugenol, AQUI-S, 2-phenoxyethanol,  metomidate, quinaldine và carbon dioxide. Thời gian bắt đầu mê và phục hồi được khuyến nghị là dưới 5 phút.

Tinh dầu của các loại thực vật khác nhau như Bạc hà, Cỏ roi ngựa, Nguyệt quế và Sim có tác dụng gây mê đối với cá. Ngoài ra, các hợp chất thảo dược như linalool, myrcene, cineole, globulol, spathulenol, guaiol, caryophyllene  oxide, terpinen-4-ol và dehydro quinone cũng được nghiên cứu về tác dụng gây mê cho cá trong những năm gần đây.

Bạc hàTinh dầu của các loại thực vật khác nhau như bạc hà, sim có tác dụng gây mê đối với cá.

Thuốc gây mê thảo dược

Dầu Đinh hương là một loại thuốc gây mê tự nhiên và hiệu quả được sử dụng rộng rãi trên cá. Nó thu được bằng cách chưng cất hoa, thân và lá của cây Đinh hương. Dầu Đinh hương rẻ và tiết kiệm chi phí hơn so với MS-222, một loại thuốc gây mê hóa học. Dầu Kinh giới và Khuynh diệp cũng là những sản phẩm rẻ tiền như dầu Đinh hương. Trên thực tế, dầu Đinh hương và eugenol là những chất gây mê tự nhiên tương đối hiệu quả hơn cả những chất gây mê tổng hợp về thời gian mê và phục hồi. Nhược điểm của dầu Đinh hương là liều lượng của nó rất nhạy cảm trong quá trình sử dụng. Một sự thay đổi nhỏ về liều lượng có thể dẫn đến cá chết hoặc làm thời gian hồi phục chậm hơn.

Đinh hươngDầu Đinh hương là một loại thuốc gây mê tự nhiên và hiệu quả được sử dụng rộng rãi trên cá

Một ví dụ khác về thuốc gây mê từ thực vật là rau mùi (ngò rí). Rau mùi chứa hoạt chất linalool, chiếm 50-70% thành phần chính. Tùy theo khô hay ướt mà hàm lượng tinh dầu dao động trong khoảng 0,03-2, và 60% được sử dụng cho mục đích gây mê ở cá. Húng quế cũng được phát hiện là một loại thuốc gây mê hiệu quả và an toàn ở cá.

Ngò ríThuốc gây mê từ thực vật là rau mùi (ngò rí)

Nó thường được sử dụng như một loại gia vị và một loại thuốc an thần, chữa bệnh căng thẳng và đau đầu trong y học của con người. Linalool và myrcene là những chất thường được sử dụng trong gây mê cá. Hoạt tính gây mê của citronellal cao hơn linalool và thấp hơn eugenol. Tuy nhiên, Linalool và myrcene lại được ưa chuộng hơn vì nó ít gây ra tác dụng phụ.Tinh dầu hoa oải hương cũng hiệu quả trong việc gây mê cá tương tự như chiết xuất đinh hương, mà không có bất kỳ tác dụng phụ nào.

Thuốc gây mê hóa học

Tricaine methanesulfonate (MS-222) là một chất tổng hợp thường được sử dụng trong gây mê cho cá. Tuy nhiên, tricaine methanesulfonate (MS-222) đã được báo cáo là có sự khác biệt về dược động học và dược lực học trong thành phần của nó. Cũng có báo cáo rằng hợp chất này có tác động tiêu cực đối với một số loài cá. MS-222 có thể gây ra những thay đổi trạng thái trong hệ thống miễn dịch và các thông số sinh hóa như tăng cortisol, thay đổi phản ứng oxy hóa và miễn dịch ở các loài cá khác nhau trong quá trình vận chuyển.

MS-222

Tricaine methanesulfonate (MS-222) là một chất tổng hợp thường được sử dụng trong gây mê cho cá

Xem xét về tác dụng của thuốc mê propofol (2,6-diisopropyl phenol), được sử dụng rộng rãi để gây mê cho người, thú y và các loài cá khác nhau. Propofol là một chất gây mê có tác dụng ngắn, làm lành vết thương nhanh và chuyển hóa mà không có tác dụng tích lũy với cá rô phi. Do sự khác biệt về phản ứng thuốc giữa các loài và trong loài, thuốc gây mê phải được sử dụng trên cơ sở từng loài để đảm bảo an toàn. Tuy nhiên, propofol được chứng minh là làm tăng nồng độ glucose trong khi giảm nồng độ hematocrit (HCT) và lactate,  MS 222 cũng gặp tình trạng tương tự.

Sử dụng thuốc gây mê liều cao để cho cá “cái chết êm dịu”

Có thể sử dụng quá liều thuốc gây mê để làm chết cá. Lựa chọn phổ biến nhất để diễn ra “cái chết êm dịu” của cá là sử dụng thuốc ngâm (đặc biệt là MS-222) từ 5 đến 10 lần so với nồng độ thuốc mê cho một loài nhất định. Tuy nhiên, thuốc tiêm cũng có hiệu quả.

Đối với các giống cá lớn, phương pháp ngâm, tắm không thích hợp và thiết thực. Thuốc mê được đổ trực tiếp lên mang, giữ cá trong dung dịch thuốc mê từ 5 đến 10 phút, đến khi ngừng cử động ở mắt là đủ để gây chết “êm dịu”. Cắt ngang cột sống hoặc chấn động não, gây mất máu cũng là những phương pháp thay thế để làm cá chết.

Vì các hợp chất hóa học gây tác dụng phụ khi gây mê cá, nên thuốc gây mê thảo dược đóng vai trò thay thế chính. Thuốc gây mê có nguồn gốc tự nhiên có tác động tích cực hơn đến quá trình vận chuyển, sinh sản và trợ tử cá. Tuy nhiên, cần có nhiều nghiên cứu hơn và đưa thuốc gây mê thảo dược từ thí nghiệm vào thực tế.

Đăng ngày 29/06/2023
Hà Tử @ha-tu
Nuôi trồng

Cắt tảo sợi cho ao nuôi đang có tôm

Quản lý chất lượng nước là một yếu tố quan trọng không thể bỏ qua. Trong môi trường nuôi tôm nước ngọt, nước lợ thì tảo sợi chính là một trong những lo lắng đối với người nuôi. Để tìm ra một phương pháp diệt chúng nhưng vẫn phải an toàn khi ao đang có tôm, cùng tìm hiểu qua bài viết dưới đây cùng Tép Bạc nhé.

Tế bào tảo sợi
• 09:43 17/05/2024

An toàn điện trong nuôi tôm vào mùa mưa

Trong khi những người nuôi tôm đang tìm kiếm cách tối ưu hóa sản xuất và tăng cường năng suất, việc bảo đảm an toàn điện thường bị coi thường hoặc bị xem nhẹ. Tuy nhiên, việc này không chỉ là một vấn đề về tuân thủ quy định mà còn là một yếu tố quyết định đến sự tồn tại và phát triển bền vững của ngành nuôi tôm.

An toàn điện
• 10:30 16/05/2024

Cá thả ao tự nhiên sẽ ăn gì?

Cá thả ao tự nhiên sẽ ăn những gì phụ thuộc vào nhiều yếu tố như loài cá, độ tuổi, môi trường ao và nguồn thức ăn có sẵn. Tuy nhiên, nhìn chung, cá ao tự nhiên có thể ăn các loại thức ăn có sẵn trong tự nhiên hoặc do con người cung cấp thêm.

Cá ngoài tự nhiên
• 09:40 16/05/2024

Độ sâu ao nuôi tôm nói lên điều gì?

Trong ao nuôi tôm, một yếu tố quan trọng thường ít được nhắc đến, nhưng lại vô cùng quan trọng, đó là "độ sâu mực nước". Điều gì làm nên ý nghĩa và tầm quan trọng của độ sâu mực nước ao trong quá trình nuôi tôm? Hãy cùng nhìn sâu vào "lòng" của ao nuôi để khám phá sự ảnh hưởng mà độ sâu mực nước mang lại.

Ao nuôi tôm
• 08:00 16/05/2024

Bảo vệ, khai thác nguồn lợi thủy sản, thích ứng với biến đổi khí hậu và nước biển dâng

Ngày 9/5/2024, Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Lưu Quang vừa ký Quyết định số 389/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch Bảo vệ và khai thác nguồn lợi thủy sản thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Tàu
• 15:09 19/05/2024

Tăng cường sức khỏe của cá tra thông qua β-glucan trong thức ăn

Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng việc sử dụng β-glucan trong thức ăn có thể tăng cường khả năng kháng bệnh ở các loài nuôi có tầm quan trọng về mặt thương mại, chẳng hạn như cá chép (Cyprinus carpio), cá hồi vân (Oncorhynchus mykiss), cá hồi Đại Tây Dương (Salmo salar), và cá tráp biển (Sparus aurata) và được sử dụng trong thức ăn thủy sản thương mại.

Cá tra
• 15:09 19/05/2024

Nâng cao năng lực mạng lưới các Khu bảo tồn biển, Vườn Quốc gia và Chi cục Thủy sản

Bình Thuận, từ ngày 15 - 17 tháng 5 năm 2024 – Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) phối hợp cùng Hội Thuỷ sản Việt Nam, Cục Thủy sản và Cục Kiểm Ngư, thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF-Việt Nam), Trung tâm Hỗ trợ Phát triển xanh Greenhub tổ chức “Họp tham vấn - Tập huấn tích hợp nâng cao năng lực cho Mạng lưới Khu bảo tồn biển (KBTB)/Vườn quốc gia (VQG) và Chi cục Thuỷ sản Việt Nam" tại Mũi Né, Bình Thuận. 

Ông Nguyễn Chu Hồi
• 15:09 19/05/2024

Giải pháp giúp tôm - lúa không bị sốc môi trường đầu mùa mưa

Đầu tháng 5/2024, vùng ĐBSCL xuất hiện những cơn mưa rào bất chợt làm môi trường nước thay đổi đột ngột, tôm nuôi dễ bị sốc, phát sinh dịch bệnh, nhất là với tôm-lúa diện tích lớn. Cán bộ kỹ thuật nêu những giải pháp giúp tôm không bị sốc môi trường.

Mô hình tôm lúa
• 15:09 19/05/2024

Cắt tảo sợi cho ao nuôi đang có tôm

Quản lý chất lượng nước là một yếu tố quan trọng không thể bỏ qua. Trong môi trường nuôi tôm nước ngọt, nước lợ thì tảo sợi chính là một trong những lo lắng đối với người nuôi. Để tìm ra một phương pháp diệt chúng nhưng vẫn phải an toàn khi ao đang có tôm, cùng tìm hiểu qua bài viết dưới đây cùng Tép Bạc nhé.

Tế bào tảo sợi
• 15:09 19/05/2024