Để rừng ngập mặn phát triển bền vững Bài 1: Bảo vệ an toàn “lá chắn”

Rừng ngập mặn (RNM) Cà Mau từng được mệnh danh là “rừng vàng”. Ngày nay, trước biến đổi khí hậu, RNM như là “lá chắn” an toàn để bảo vệ cuộc sống và sản xuất của người dân ở một tỉnh có 3 mặt giáp biển như Cà Mau. Bảo vệ RNM là bảo vệ sự sống, bảo vệ sự phát triển bền vững.

Thế nhưng, sau ngày đất nước thống nhất (30/4/1975), nhân dân trở lại địa phương, bắt tay vào sản xuất, xây dựng cuộc sống mới, trong đó, có việc khai thác RNM. Từ sự khai thác quá mức, thiếu quản lý chặt chẽ của ngành chức năng, diện tích RNM ở Cà Mau ngày càng bị teo tóp.

“Máu” rừng chưa thôi chảy

Theo thống kê của ngành chức năng, đến nay diện tích RNM toàn tỉnh còn khoảng trên 64.000 ha so với 100.000 ha đất có rừng trước ngày đất nước thống nhất, nghĩa là giảm từ 30-40%. Ông Năm Phong (Nguyễn Tấn Phong), ấp Láng Tròn, xã Viên An Đông, huyện Ngọc Hiển, nhớ lại: “Gần 60 năm gắn bó với vùng đất này, tôi đã chứng kiến bao đổi thay. Trước đây, ở vùng này rừng đước bạt ngàn, nhưng nay, nhiều nơi chỉ còn vài khóm đước le hoe. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến “máu” rừng chảy đến cạn kiệt, nhưng cốt lõi vì cuộc sống nghèo khó, vì “chén cơm manh áo” nên “lâm dân” mới phá rừng”.

Hiện nay, tình hình phá rừng, hầm than trái phép vẫn còn diễn ra ở Vườn Quốc gia Mũi Cà Mau và một số khu vực thuộc rừng phòng hộ ven biển. Theo báo cáo của Chi cục Kiểm lâm, từ đầu năm đến nay đơn vị đã phát hiện và xử lý 393 vụ vi phạm quản lý và bảo vệ rừng, tăng 103 vụ so cùng kỳ năm trước.

Tuy nhiên, con số này thực tế còn cao hơn rất nhiều, bởi đằng sau những thảm rừng san sát là bao phận người chỉ biết sống bám vào biển, vào rừng. Họ xem rừng là “nồi cơm”, là mảnh đất “mưu sinh” màu mỡ.

Khôi phục lại màu xanh rừng đước.  Ảnh: Thanh Dũng

Diện tích RNM suy giảm nghiêm trọng kéo theo hệ lụy “vựa” thuỷ hải sản cũng rơi vào tình trạng cạn kiệt. Ông Năm Phong chua xót: “Hồi đó cá tôm vùng này nhiều vô số kể. Chỉ cần quăng một chài, giăng một tay lưới, đặt một cái đó, cái lú là năm bảy người ăn không hết. Còn bây giờ, mọi thứ đều cạn kiệt, tôm tép nước có, nước không, cá mắm kiếm đủ ăn hằng ngày còn khó”.
Minh chứng cho việc diện tích RNM suy giảm nghiêm trọng nên nguồn lợi hải sản tự nhiên cũng không còn dồi dào như trước kia, ông Lê Công Uẩn, Thư ký Giám đốc Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Ngọc Hiển, khẳng định, do diện tích rừng ngày càng bị thu hẹp nên môi trường sinh thái suy thoái dẫn đến nguồn lợi thuỷ hải sản cũng cạn kiệt.

Năm 1994, vùng này xảy ra dịch bệnh trên tôm do môi trường thay đổi. Từ đó, nguồn thuỷ hải sản tự nhiên bắt đầu khan hiếm, không được tái sinh như trước. Từ năm 1995 đến nay, dân nuôi tôm vùng này phải thả tôm cua giống vào vuông mới mong có thu hoạch.     

Không thể thiếu rừng

Những năm qua, thiên tai, nước biển dâng, biến đổi khí hậu gây ra nhiều tổn thất nặng nề đối với tỉnh Cà Mau. Nguyên nhân sâu xa của những tổn thất này được xác định do diện tích RNM bị suy giảm nghiêm trọng.

Theo báo cáo của Sở Tài nguyên và Môi trường tại hội thảo khoa học “Xây dựng nông thôn mới - ứng phó với biến đổi khí hậu khu vực ven biển ĐBSCL” diễn ra cuối tháng 11 năm nay cho thấy, trong vòng 11 năm qua (2001-2011), có đến 88 cơn bão và áp thấp nhiệt đới xuất hiện trên địa bàn tỉnh, làm 167 người thiệt mạng, 183 người bị thương, 82 người mất tích. Thiên tai làm cho trên 2.400 căn nhà bị sập, trên 4.300 căn nhà bị tốc mái, 165 căn nhà sụp lở.

Hiện có khoảng 6,4 km đê biển Tây bị sạt lở nghiêm trọng. Trước đây, rừng ven đê biển Tây có chiều rộng 200 m trở lên. Nhưng nay do ảnh hưởng của quá trình sạt lở chỉ còn khoảng 80 m, có đoạn bị sạt lở sâu còn 30 m. Vấn nạn hạn hán, xâm nhập mặn năm sau luôn cao hơn năm trước, ảnh hưởng rất lớn đến đời sống và sản xuất của người dân.

Hằng năm, nạn xâm thực vào đất liền cuốn đi rừng cây ven đê, đe doạ trên 400 ha đất sản xuất của người dân. Ước tính toàn tỉnh mỗi năm có khoảng 120 ha đất ven biển bị sạt lở. Ngoài ra, trên địa bàn tỉnh có 8 cửa biển và hàng chục cửa sông có nguy cơ sạt lở cao và đe doạ trực tiếp đến 3.600 hộ dân đang sinh sống.

Từ những tác động tiêu cực của thiên tai, nước biển dâng, biến đổi khí hậu đã và đang diễn ra cho thấy, việc bảo vệ đê biển và các vùng ven biển là vấn đề cấp thiết nhất đối với một tỉnh có 3 mặt giáp biển như Cà Mau.

Theo các nhà nghiên cứu, để ứng phó, giảm nhẹ thiệt hại bởi những tác động tiêu cực trên, giải pháp căn cơ nhất là khôi phục diện tích rừng, trong đó RNM đóng một vai trò vô cùng quan trọng. Bởi theo kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học, RNM có vai trò bảo vệ đê biển, đất bồi, chống xói lở, hạn chế xâm nhập mặn và góp phần điều hoà môi trường sinh thái.

Thế nhưng thời gian qua, việc khôi phục diện tích RNM của tỉnh chưa đạt yêu cầu, chưa thật sự tìm ra cơ chế khôi phục rừng một cách phù hợp, còn người dân thì thờ ơ với chuyện trồng rừng. Anh Võ Thành Trung, ấp Bông Súng, xã Tam Giang, huyện Năm Căn, thừa nhận, thời gian gần đây, cây đước có giá nên nhiều người có ý định trồng.

Nhưng trước đây, bắt buộc trồng thì dân phải trồng nhưng không chăm sóc nên tỷ lệ sống không cao. Hiện theo quy định tỷ lệ 60% diện tích đất rừng, 40% diện tích đất nuôi tôm người dân khó lòng thực hiện, nhất là đối với những hộ có diện tích đất nhỏ.

Về vấn đề này, ông Lê Công Uẩn lo lắng: tỷ lệ 60% rừng, 40% tôm đối với hộ có diện tích đất từ 5 ha trở lên thì phù hợp, còn từ 5 ha trở xuống thì không phù hợp, dân sẽ phá rừng để nuôi tôm, nhưng đối tượng này lại chiếm số đông.

Còn nếu giao đất rừng cho dân quản lý thì tin chắc một điều rừng sẽ không còn. Ngược lại, duy trì cách quản lý như trước đây rừng cũng sẽ không khôi phục lại được bao nhiêu, đời sống người dân dưới tán rừng sẽ gặp nhiều khó khăn.

Từ thực tế đó, Nhà nước cần phải tính toán lại tỷ lệ rừng - tôm, phân định rạch ròi đâu là rừng cần được bảo vệ nghiêm ngặt, đâu là rừng khai thác… Và theo đó, cần nhiều cơ chế, chính sách phù hợp hơn nữa thì mới mong khôi phục lại diện tích RNM như trước kia, cuộc sống của người dân dưới tán rừng mới phát triển ổn định./.